قهوه در آستانه نابودی؛ دانشمندان چگونه برای نجات محبوب‌ترین نوشیدنی دنیا تلاش می‌کنند؟

خلاصه مقاله:

• تغییرات اقلیمی با افزایش دما و تشدید خشکسالی، دو گونه اصلی قهوه جهان یعنی عربیکا و روبوستا را با تهدیدی جدی روبه‌رو کرده است.
• پژوهشگران در تلاش‌اند با اصلاح نژاد، مهندسی ژنتیک و استفاده از تنوع ژنتیکی موجود، ارقام مقاوم‌تری از قهوه تولید کنند.
• دانشمندان همچنین گونه‌های وحشی قهوه مانند لیبریکا و اکسلسا را بررسی می‌کنند که تحمل بیشتری در برابر گرما دارند و می‌توانند جایگزین مناسبی برای عربیکا باشند.
• برخی از گونه‌های مقاوم، علاوه بر سازگاری با شرایط اقلیمی سخت، طعمی بسیار نزدیک به عربیکا دارند؛ به‌طوری که حتی کارشناسان قهوه نیز گاهی قادر به تشخیص تفاوت آن‌ها نیستند.
• نجات قهوه تنها به حفظ یکی از محبوب‌ترین نوشیدنی‌های جهان محدود نمی‌شود، بلکه برای حفاظت از معیشت میلیون‌ها کشاورز وابسته به این محصول نیز اهمیت حیاتی دارد.

برای بسیاری افراد روز کاری بدون یک فنجان قهوه قابل تصور نیست. حتی جمله‌ای مشهور که معمولاً به پل اردوش، ریاضیدان برجسته مجارستانی، نسبت داده می‌شود، می‌گوید: «ریاضیدان ماشینی است که قهوه را به قضیه‌های ریاضی تبدیل می‌کند.» اما این نوشیدنی محبوب که سوخت فکری میلیون‌ها نفر در سراسر جهان محسوب می‌شود، اکنون خود با بحرانی جدی روبه‌رو شده است که ریشه آن در تغییرات اقلیمی نهفته است.

به گفته کاساهون تسفایه، متخصص ژنتیک گیاهی در دانشگاه آدیس آبابا، گیاه قهوه امروز یکی از محصولات کشاورزی است که بیش از بسیاری از گیاهان دیگر از گرمایش زمین آسیب می‌بیند. افزایش دما، تغییر الگوی بارش و وقوع خشکسالی‌های طولانی، آینده تولید قهوه را با تهدیدی بی‌سابقه مواجه کرده است.

به نوشته نیچر، امروزه تقریباً تمام ۱۰ میلیون تن دانه قهوه‌ای که هر سال در جهان مصرف می‌شود، فقط از دو گونه گیاهی یعنی عربیکا (Coffea arabica) و روبوستا (Coffea canephora) به دست می‌آید. گونه عربیکا که حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد قهوه جهان را تشکیل می‌دهد، به دلیل طعم لطیف، عطر پیچیده و اسیدیته متعادل، محبوب‌ترین گونه در میان دوستداران قهوه است. درمقابل، روبوستا طعمی قوی‌تر، تلخ‌تر و کافئین بیشتری دارد و معمولاً در قهوه‌های فوری یا ترکیب‌های اسپرسو استفاده می‌شود.

این وضعیت، پژوهشگران سراسر جهان را وارد رقابتی فشرده کرده است. هدف آن‌ها فقط حفظ نوشیدنی محبوب میلیاردها نفر نیست، بلکه می‌خواهند از معیشت میلیون‌ها کشاورز، به‌ویژه در کشورهای کم‌درآمد، نیز محافظت کنند. برای بسیاری از این کشاورزان، قهوه مهم‌ترین منبع درآمد خانواده است و کاهش تولید می‌تواند پیامدهای اقتصادی و اجتماعی گسترده‌ای داشته باشد.

دانشمندان برای مقابله با این بحران چندین راهکار را به طور هم‌زمان دنبال می‌کنند. یکی از این راه‌ها، اصلاح نژادی و مهندسی ژنتیک عربیکا و روبوستا به منظور افزایش مقاومت آن‌ها در برابر گرما و خشکسالی است. راهکار دیگر، بررسی گونه‌های کمتر شناخته‌شده و وحشی قهوه است که شاید بتوانند در آینده جایگزین گونه‌های رایج شوند. علاوه‌براین، برخی پژوهشگران درحال توسعه فناوری‌ها و روش‌های شیمیایی جدیدی هستند که بتوانند از میزان محصول فعلی، قهوه بیشتری استخراج کنند و بهره‌وری مزارع را افزایش دهند.

در میان تمام کشورهای تولیدکننده قهوه، اتیوپی جایگاه ویژه‌ای دارد. این کشور زادگاه طبیعی قهوه عربیکا به شمار می‌رود و قهوه نه تنها بخشی از اقتصاد، بلکه بخشی از هویت فرهنگی مردم آن است. به گفته تسفایه، مراسم سنتی دم کردن و نوشیدن قهوه در بسیاری از مناطق اتیوپی نقش مهمی در ایجاد پیوندهای اجتماعی دارد و از مهم‌ترین آیین‌های فرهنگی این کشور محسوب می‌شود.

یکی از ویژگی‌های جالب عربیکا، ساختار ژنتیکی متفاوت آن است. برخلاف بسیاری از گونه‌های دیگر قهوه که تنها دو مجموعه کروموزوم دارند، عربیکا دارای چهار مجموعه کامل کروموزوم است. این ویژگی نتیجه تلاقی طبیعی دو گونه متفاوت قهوه در کمتر از ۵۰ هزار سال گذشته است. به اعتقاد تسفایه، همین تنوع ژنتیکی می‌تواند فرصتی ارزشمند برای تولید گونه‌هایی باشد که در برابر گرمایش زمین مقاومت بیشتری داشته باشند. او با خوش‌بینی می‌گوید: «معتقدم ذخیره ژنتیکی کافی برای مقابله با تغییرات اقلیمی را در اختیار داریم.»

با گرم‌تر شدن زمین، بسیاری از مناطق فعلی کشت عربیکا به تدریج برای این گیاه نامناسب خواهند شد. یکی از راهکارهای پیشنهادی، انتقال مزارع به ارتفاعات بیشتر است؛ مناطقی که دمای پایین‌تری دارند و شرایط مناسب‌تری برای رشد عربیکا فراهم می‌کنند.

به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران معتقدند که راه‌حل بلندمدت، تکیه بر گونه‌های دیگری از قهوه است که به طور طبیعی تحمل بیشتری در برابر گرما دارند. تاکنون ۱۳۴ گونه وحشی قهوه شناسایی شده است و برخی از آن‌ها، مانند لیبریکا و اکسلسا، به دلیل مقاومت بالا در برابر تغییرات اقلیمی توجه دانشمندان را به خود جلب کرده‌اند.