به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، شاید برای بسیاری از افراد، «اوقات فراغت» فقط به معنای زمان خالی از کار یا فاصله میان وظایف روزمره باشد؛ اما وقتی سخن از نوجوانی به میان میآید، این ساعات بهظاهر بیبرنامه، به یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین بخشهای زندگی روزانه تبدیل میشوند. نوجوانی، دوره حساس شکلگیری هویت، اوج هیجانات و زمانی است که ذهن بیش از هر مرحله دیگری به تجربه، کشف و خلاقیت نیاز دارد.
اوقات فراغت، برخلاف آنچه گاه تصور میشود، زمان هدررفته نیست؛ بلکه فرصتی ارزشمند برای تمرین استقلال، کشف علایق شخصی و حتی بازیابی توان روانی پس از فشارهای تحصیلی و اجتماعی است. نوجوانی که بتواند این زمان را به شکلی معنادار سپری کند، نه تنها از بسیاری آسیبهای دوران جوانی در امان میماند، بلکه مهارتهای زیستن را در بستری طبیعی و بیپیرایه میآموزد.
بنابر روایت ایکنا رسالت آگاهیبخشی به خانوادهها به ویژه والدین، درسگفتارهایی را در رابطه با همین موضوع تهیه کرده است که در این مجموعه، لیلا میرمحمدصادقی، روانشناس و مشاور نوجوانان، از لایههای پنهان این فرصت طلایی خواهد گفت؛ از چالشها و ظرفیتهای اوقات فراغت نوجوانان و نقشی که والدین و مربیان میتوانند در همراهی آگاهانه با نوجوانان ایفا کنند که در ادامه میبینیم و میخوانیم.
در ادامه بحث درباره اوقات فراغت نوجوانان، به این موضوع رسیدیم که نوجوان برای غنیسازی این اوقات براساس سه حوزه آموزشی، هنری و ورزشی، به چه منابعی نیاز دارد. یکی از موضوعاتی که این روزها بسیار مطرح است و دغدغه بسیاری از خانوادهها محسوب میشود، این است که، بخش قابل توجهی از اوقات فراغت نوجوانان به استفاده از تلفن همراه و فضای دیجیتال اختصاص دارد. متأسفانه اگرچه نمیتوان نوجوان را از این فضا جدا کرد، اما قطعاً باید مهارت مدیریت صحیح فضای مجازی را به او بیاموزیم.
برای درک بهتر جذابیت و وابستگی شدید نوجوانان به این فضا، باید ریشه این پدیده را بررسی کنیم. دو علت اصلی در این زمینه وجود دارد که یکی به مفهوم لذت و دیگری به عملکرد مغز بازمیگردد. در همه انسانها از بدو تولد، مجموعهای از تصاویر ذهنی در مغز شکل میگیرد که میتوان آن را «آلبوم تصاویر دنیای مطلوب» نامید؛ یعنی تصاویر و تجربیاتی که دیدنشان موجب لذت و خوشحالی میشود و لبخند را بر لب مینشاند. اهمیت این آلبوم در غنی بودن آن است؛ به این معنا که تنوع و تعداد تصاویر لذتبخش و در دسترس، در ایجاد حس خوب مؤثر است. این تصاویر زمانی بهدست میآیند که نوجوان با محیط پیرامون، جامعه، طبیعت و … ارتباط پویا داشته باشد. متأسفانه در سبک زندگی امروزی، چنین تجربیات مستقلی کاهش یافته و بخش عظیمی از آنها در دستگاههای دیجیتالی مانند موبایل، تبلت و رایانه خلاصه شده است.
دلیل لذتبخش بودن فضای مجازی برای نوجوان این است که او بدون صرف زمان، هزینه و انرژی قابل توجه، در کوتاهترین لحظات به تصاویر دلخواه خود دسترسی پیدا میکند و آنها را در آلبوم ذهنی خود جای میدهد. بنابراین، چالش اصلی برای والدین، ایجاد جایگزینهای پررنگ و جذابی است که بتوانند همان نقش را در غنیسازی دنیای مطلوب نوجوان ایفا کنند.
دومین عامل، به عملکرد مغز مرتبط است؛ وقتی نوجوان پاداش فوری از یک محتوای لذتبخش دریافت میکند گاهی نسبت به کاری که انجام میدهد، ذهنآگاه نیست و در این صورت ناحیه آمیگدال در مغز فعال شده و هیجان و انگیزه ادامه کار را تقویت میکند. این چرخه سریع پاداشدهی، زمینهساز وابستگی و اعتیاد رفتاری به فضای مجازی میشود؛ بهگونهای که بسیاری از نوجوانان حتی از آنچه انجام میدهند، آگاهی کامل ندارند و صرفاً وقت خود را میگذرانند.
حال سؤال اساسی این است که والدین چگونه باید عمل کنند؟ پاسخ این پرسش را در گفتار بعدی بررسی خواهیم کرد؛ اینکه چگونه بستری فراهم آورند تا نهتنها استفاده از فضای مجازی را قطع نکنند، بلکه مدیریت هوشمندانه آن را ممکن کنند.
