خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: دوم مرداد، سالروز ولادت یکی از تأثیرگذارترین فرماندهان دفاع مقدس است؛ فرماندهای که نامش با بسیاری از مقاطع سرنوشتساز تاریخ معاصر ایران گره خورده است. شهید سرلشکر پاسدار احمد کاظمی از نخستین روزهای دفاع مقدس تا واپسین روزهای عمر خود، همواره در متن میدان حضور داشت؛ حضوری که تنها به فرماندهی در عملیاتهای بزرگ جنگ محدود نشد و در سالهای پس از جنگ نیز با تحول در ساختار نیروهای سپاه، توسعه توان دفاعی کشور و مدیریت بحرانهای ملی ادامه یافت. مرور زندگی او، تنها روایت یک فرمانده نظامی نیست، بلکه بازخوانی شخصیتی است که بسیاری از همرزمانش، از جمله شهید حسن طهرانیمقدم، او را الگویی از مدیریت جهادی، آیندهنگری و مسئولیتپذیری میدانستند.
آغاز راه یک فرمانده
احمد کاظمی در دوم مرداد ۱۳۳۷ در نجفآباد اصفهان متولد شد. با آغاز پیروزی انقلاب اسلامی به جمع نیروهای انقلابی پیوست و با شروع جنگ تحمیلی، حضور در جبهه را بر هر مسئولیت دیگری ترجیح داد. استعداد نظامی، قدرت تصمیمگیری و روحیه حضور در میدان، سبب شد در مدت کوتاهی مسئولیتهای مهمی را برعهده بگیرد.
در سالهای دفاع مقدس، فرماندهی لشکر ۸ نجف اشرف به او سپرده شد؛ یگانی که در بسیاری از عملیاتهای بزرگ جنگ نقشی تعیینکننده ایفا کرد. همرزمانش روایت میکنند که احمد کاظمی هیچگاه فرماندهی را از پشت قرارگاه تجربه نکرد. او همواره در کنار نیروهایش حرکت میکرد و پیش از آنکه دستور دهد، خود شرایط میدان را از نزدیک میدید. همین ویژگی، اعتماد رزمندگان را به او دوچندان کرده بود و باعث میشد تصمیمهایش با اطمینان اجرا شود.
فرماندهای که در سختترین عملیاتها درخشید
نام احمد کاظمی با عملیاتهای بزرگ دفاع مقدس پیوند خورده است، اما شاید یکی از مهمترین نقشآفرینیهای او در عملیات بیتالمقدس رقم خورد؛ عملیاتی که به آزادی خرمشهر انجامید.
در آن زمان، او فرمانده تیپ نجف اشرف بود. نیروهای تحت فرمانش با عبور از رودخانه کارون و نفوذ به عمق خطوط ارتش عراق، خود را به جاده اهواز ـ خرمشهر رساندند. استقرار این نیروها در محور ارتباطی دشمن، نبردی سنگین و تنبهتن را رقم زد و یکی از مهمترین گامها برای محاصره و آزادسازی خرمشهر برداشته شد.
این عملیات تنها یک موفقیت نظامی نبود؛ بلکه نشان داد احمد کاظمی در تصمیمگیریهای دشوار، جسارت و قدرت مدیریت بالایی دارد. او همواره تلاش میکرد با حضور مستقیم در میدان، بهترین تصمیم را برای نیروهایش بگیرد.
چند سال بعد، در عملیات والفجر ۱۰ نیز بار دیگر نگاه متفاوت او آشکار شد. در حالی که مسئولیت تصرف حلبچه را برعهده داشت، برای جلوگیری از آسیب دیدن مردم غیرنظامی، از ورود نیروهایش به داخل شهر جلوگیری کرد و عملیات را به گونهای مدیریت کرد که کمترین خسارت متوجه شهروندان شود. این تصمیم بعدها از سوی همرزمانش به عنوان نمونهای از توجه او به ملاحظات انسانی حتی در شرایط جنگ یاد شد.
مأموریتهای دشوار پس از جنگ
با پایان دفاع مقدس، مسئولیت احمد کاظمی پایان نیافت. در سال ۱۳۷۲ فرماندهی قرارگاه حمزه سیدالشهدا به او واگذار شد؛ قرارگاهی که مسئولیت تأمین امنیت مناطق غرب و شمالغرب کشور را برعهده داشت.
در آن سالها، فعالیت گروههای مسلح ضدانقلاب در مرزهای غربی، امنیت منطقه را با چالش مواجه کرده بود. احمد کاظمی در کنار اقدامات نظامی، تلاش کرد با رویکردی مبتنی بر حل ریشهای مسائل، امنیت پایدار را برقرار کند.
یکی از مهمترین اقدامات او، مدیریت بحران در منطقه کویسنجق عراق بود؛ جایی که با محاصره مقر حزب دموکرات کردستان و سپس دستیابی به توافقی سیاسی ـ نظامی، زمینه پایان فعالیتهای مسلحانه این گروه فراهم شد. نتیجه این رویکرد، بازگشت آرامش به منطقه و اعلام عادی شدن وضعیت کردستان از سوی شورای عالی امنیت ملی بود.
این تجربه نشان داد نگاه احمد کاظمی تنها معطوف به پیروزی در میدان نبود؛ او تلاش میکرد راهحلی پایدار برای بحرانها پیدا کند؛ ویژگیای که بعدها شهید حسن طهرانیمقدم نیز بارها به آن اشاره کرد.
از زمین تا آسمان؛ آغاز یک تحول بزرگ
در سال ۱۳۷۹، احمد کاظمی به فرماندهی نیروی هوایی سپاه منصوب شد. بسیاری از فرماندهان و کارشناسان نظامی معتقدند این دوره، یکی از مهمترین مقاطع تحول در ساختار نیروی هوایی سپاه به شمار میرود.
او در مدت مسئولیت خود، ساختار این نیرو را بازآرایی کرد، ناوگان هوایی را توسعه داد و برای نخستینبار هواپیماهای پشتیبانی نزدیک سوخو ۲۵ را وارد سازمان رزم سپاه کرد. همچنین با تجهیز یگانهای هلیکوپتری به بالگردهای میل ۱۷، توان عملیاتی نیروی هوایی سپاه را افزایش داد.
در همین سالها همکاری نزدیک او با شهید حسن طهرانیمقدم در توسعه توان موشکی کشور شکل گرفت؛ همکاریای که بعدها از آن به عنوان یکی از نقاط عطف پیشرفت توان دفاعی جمهوری اسلامی ایران یاد شد.
اما مدیریت احمد کاظمی تنها به حوزه نظامی محدود نبود. پس از وقوع زلزله ویرانگر بم در سال ۱۳۸۲، او با آمادهسازی سریع فرودگاه بم و بسیج کامل ناوگان هوایی سپاه، عملیات گسترده امدادرسانی را فرماندهی کرد. در آن روزها، هر سیزده دقیقه یک هواپیما یا بالگرد از فرودگاه بم به پرواز درمیآمد و بیش از ۳۰ هزار مجروح توسط ناوگان هوایی سپاه جابهجا شدند؛ عملیاتی که هنوز هم از آن به عنوان یکی از موفقترین نمونههای مدیریت بحران در کشور یاد میشود.
چرا احمد کاظمی یک «جریان» بود؟
اگر کارنامه نظامی شهید احمد کاظمی، روایت فرماندهی او در میدانهای نبرد است، روایت همرزمانش، ابعاد دیگری از شخصیت او را آشکار میکند؛ ابعادی که از یک فرمانده صرف فراتر میرود و از مدیری سخن میگوید که توانست در هر جایگاهی، تحول ایجاد کند. در میان این روایتها، سخنان شهید حسن طهرانیمقدم جایگاه ویژهای دارد. او سالها در کنار احمد کاظمی فعالیت کرد و از نزدیک شاهد شیوه فرماندهی و مدیریت او بود؛ تا جایی که معتقد بود احمد کاظمی «یک نقطه نبود، یک جریان بود.»
رهبر شهید انقلاب اسلامی، شهید احمد کاظمی را از فرماندهانی میدانست که اقتدارشان نه از جایگاه سازمانی، بلکه از شخصیت، حضور میدانی و اعتماد نیروها سرچشمه میگرفت.
ایشان در توصیف این فرمانده دفاع مقدس فرموده بودند: «همین شهید عزیزمان احمد کاظمی را من در جبهه دیده بودم. چنان اقتداری داشت که وقتی اشاره میکرد، بسیجیها به حرف او گوش میکردند. اینطور نیست که اگر فردی بسیجی عاشق شهادت است، مجاز باشد برخلاف فرمانده خود عمل کند.»
این توصیف، تصویری روشن از سبک فرماندهی احمد کاظمی ارائه میدهد؛ فرماندهای که انضباط را در کنار روحیه ایثار معنا میکرد و معتقد بود عشق به شهادت، بدون نظم و مسئولیتپذیری، راه به جایی نمیبرد.
«حاجی یک نقطه نبود؛ یک جریان بود»
شاید ماندگارترین توصیف از احمد کاظمی را شهید حسن طهرانیمقدم بیان کرده باشد. او که سالها جانشین احمد کاظمی در نیروی هوایی سپاه بود، از او تنها به عنوان یک فرمانده یاد نمیکند، بلکه معتقد است شخصیت او حتی پس از شهادتش نیز در تصمیمها و برنامهها حضور داشت.
طهرانیمقدم میگوید: «حاجی یک نقطه نبود، یک جریان بود.»
از نگاه او، احمد کاظمی مدیری نبود که با رفتنش کارها متوقف شود؛ بلکه نظام مدیریتی و شیوهای از تفکر را به یادگار گذاشت که همچنان مسیر حرکت مجموعه را مشخص میکرد. او حتی معتقد بود آثار حضور احمد کاظمی پس از شهادتش نیز ادامه یافت و بسیاری از موفقیتهای بعدی، نتیجه بنیانهایی بود که او پیشتر ایجاد کرده بود.
یکی از مهمترین ویژگیهایی که شهید طهرانیمقدم بر آن تأکید میکند، روحیه تحولخواهی احمد کاظمی است. به گفته او، سردار کاظمی هرگز برای حفظ وضع موجود وارد یک مجموعه نمیشد. هر مسئولیتی را فرصتی برای تغییر، اصلاح و پیشرفت میدانست.
نمونه این نگاه را میتوان در دوران فرماندهی نیروی هوایی سپاه مشاهده کرد؛ جایی که با وجود محدودیتهای فراوان، ساختار این نیرو را متحول کرد، ناوگان هوایی را توسعه داد و زمینه اجرای پروژههای جدید دفاعی را فراهم ساخت.
طهرانیمقدم در یکی از روایتهای خود نقل میکند که احمد کاظمی برای توسعه توان دفاعی کشور به او گفته بود: «اگر لازم باشد پادگان ولیعصر را هم میفروشم، فقط تو سلاحی بساز که جنگ ما با دشمن را نامتقارن کند.»
این جمله، بیش از آنکه یک نقلقول باشد، بیانگر نوع نگاه او به آینده دفاعی کشور است؛ نگاهی که سرمایه را وسیلهای برای ارتقای توان ملی میدانست، نه هدفی برای حفظ وضع موجود.
مدیری که از جزئیات غافل نمیشد
شهید طهرانیمقدم یکی دیگر از ویژگیهای احمد کاظمی را تسلط بر مسائل تخصصی میداند. او روایت میکند که با وجود آنکه احمد کاظمی خلبان نبود، بسیاری از نیروهای متخصص تصور میکردند او آموزش خلبانی دیده است؛ زیرا بر جزئیات فنی و تخصصی تسلط کامل داشت.
به گفته طهرانیمقدم، احمد کاظمی هیچگاه تصمیمهای خود را صرفاً بر اساس گزارش دیگران اتخاذ نمیکرد. پیش از هر تصمیم، شخصاً شرایط را بررسی میکرد، با کارشناسان گفتوگو میکرد و سپس به جمعبندی میرسید. از نگاه او، فرمانده باید هم نگاه راهبردی داشته باشد و هم جزئیات فنی را بشناسد؛ ویژگیای که باعث میشد تصمیمهایش واقعبینانه و عملیاتی باشد.
از دیگر ویژگیهای برجسته شهید احمد کاظمی، اعتماد به نیروهای جوان بود. شهید طهرانیمقدم نقل میکند که او همواره بر جوانگرایی تأکید داشت و معتقد بود آینده هر سازمانی در گرو میدان دادن به نیروهای خلاق و جوان است. به باور احمد کاظمی، تجربه اهمیت دارد، اما اگر فرصت به نسل جدید داده نشود، هیچ تحول پایداری شکل نخواهد گرفت. به همین دلیل، در مسئولیتهای مختلف تلاش میکرد مدیران و فرماندهان جوان را شناسایی کند و مسئولیتهای مهم را به آنان بسپارد.
تصمیمگیری از دل میدان
یکی از پرتکرارترین خاطرات همرزمان شهید احمد کاظمی، حضور دائمی او در صحنه است. شهید حسن طهرانیمقدم میگوید احمد کاظمی هیچگاه از پشت میز فرماندهی تصمیم نمیگرفت. او معتقد بود جان نیروها امانتی در دست فرمانده است و تصمیم درست، تنها زمانی گرفته میشود که فرمانده خود شرایط میدان را از نزدیک دیده باشد. به همین دلیل، چه در عملیاتهای دفاع مقدس و چه در مأموریتهای پس از جنگ، همواره در متن ماجرا حضور داشت؛ حضوری که اعتماد نیروها را نیز به همراه داشت.
با وجود همه ویژگیهای مدیریتی که شهید طهرانیمقدم برای احمد کاظمی برمیشمارد، او معتقد است راز اصلی موفقیت این فرمانده، ویژگی دیگری بود. به باور او، همه این تواناییها از یک منشأ سرچشمه میگرفت؛ اخلاص.
طهرانیمقدم میگوید احمد کاظمی همه تصمیمهایش را با معیار رضای الهی میسنجید و همین نگاه، او را از بسیاری از لغزشها دور نگه میداشت. او این ویژگی را «رنگ خدایی» احمد کاظمی مینامد؛ رنگی که به اعتقادش، مدیریت او را از الگوهای رایج مدیریتی متمایز میکرد.
میراثی فراتر از یک فرمانده
احمد کاظمی در مرداد ۱۳۸۴ با حکم رهبرشهید انقلاب به فرماندهی نیروی زمینی سپاه منصوب شد، اما تنها چند ماه بعد، در ۱۹ دی همان سال، در سانحه سقوط هواپیمای فالکون در نزدیکی ارومیه، به همراه جمعی از فرماندهان سپاه به شهادت رسید.
او بنا به وصیت خود در گلستان شهدای اصفهان و در کنار همرزمان دیرینش، شهید حسین خرازی و شهید رضا حبیباللهی آرام گرفت.
اکنون، سالها پس از آن حادثه، نام شهید احمد کاظمی همچنان با فرماندهی میدانی، تحولخواهی، اعتماد به نیروهای جوان، مسئولیتپذیری و اخلاص گره خورده است؛ ویژگیهایی که سبب شده است همرزمانش از او نه صرفاً به عنوان یک فرمانده، بلکه به عنوان «یک جریان» یاد کنند؛ جریانی که به اعتقاد آنان، همچنان در ساختار دفاعی کشور و در حافظه تاریخ دفاع مقدس جاری است.
منبع:
«حوالی احمد» / فائضه غفارحدادی/ انتشارات شهید کاظمی
«مردی که مراقب همه چیز بود!»/ فائضه غفارحدادی/ انتشارات شهید کاظمی
«حاج احمد» / محمدعلی جابری/ انتشارات کتابک
زهرا اسکندری
