همشهری: محسن جعفری، پژوهشگر درختان کهنسال، به همراه سه نفر دیگر در اردیبهشت ۱۴۰۵ و با راهنمایی یکی از افراد محلی موفق به شناسایی این درخت ارس شدند. گروه پژوهشی اکنون در حال آماده‌سازی مقاله‌ای برای ارائه به مجامع علمی بین‌المللی است.
اهمیت این کشف تنها به قدمت درخت محدود نمی‌شود؛ چراکه این رویشگاه از نظر ذخیره ژنتیکی نیز ارزشمند است و می‌تواند در شناخت و حفاظت از تنوع زیستی کشور نقش داشته باشد.
دو سال انتظار برای رسیدن به درخت کهنسال
محسن جعفری از ۱۳ سال پیش پژوهش درباره درختان کهنسال کشور را آغاز کرده است. او همچنین سه سال پیش با تعریف شاخه‌ای از گردشگری با عنوان «کهن‌دارنگری»، گردشگری درختی را مورد توجه قرار داد. در این نوع گردشگری، برای هر درخت کهنسالی که شناسایی می‌شود، فردی از اهالی همان منطقه به‌عنوان «کهن‌داربان» انتخاب می‌شود تا از درخت مراقبت کند. این افراد در واقع نگهبانان محلی درختان هستند و در شناسایی نمونه‌های جدید نیز به گروه پژوهشی کمک می‌کنند.
جعفری می‌گوید: «تاکنون حدود ۲ هزار درخت کهنسال را شناسایی کرده‌ایم و از میان آنها ۵۰۰ درخت را به‌عنوان نمونه‌های شاخص در نظر گرفته‌ایم که به دلیل جثه بزرگ، سن زیاد یا شکل ظاهری خاص، حتی برای افراد عادی نیز جاذبه و جذابیت دارند.»
در جریان همین پژوهش‌ها، اطلاعاتی درباره وجود درختانی بسیار کهنسال در ارتفاعات استان کرمان به دست آمد که دسترسی به آنها بسیار دشوار بود.
جعفری درباره دشواری شناسایی این ارس کهنسال می‌گوید: «من به همراه حسین فلاحی، محمد حاجیلو و تارخ فلاح، تیم چهار نفره‌ای بودیم که دو سال منتظر ماندیم تا بتوانیم با همکاری فردی که این مسیر سخت‌گذر را می‌شناسد، به دیدن درخت ارس با نام علمی Juniperus excelsa برویم. علاوه بر راه‌بلدی، تأمین آب نیز در این مسیر یکی از چالش‌های ما بود. در بخش‌هایی از مسیر باید صخره‌نوردی می‌کردیم.»
او ادامه می‌دهد: «بنابراین امکان حمل آب با قاطر یا وسیله نقلیه وجود نداشت و هر نفر فقط حدود سه لیتر آب با خود همراه داشت.»
در ادامه مسیر، زیر یک یخچال طبیعی، سنگ‌آبی وجود دارد که در صورت جمع‌شدن آب در آن، امکان ادامه پیمایش فراهم می‌شود. جعفری با اشاره به اینکه طی‌کردن این مسیر دو روز طول کشید، می‌گوید: «در آنجا فقط با یک درخت منفرد روبه‌رو نشدیم، بلکه مجموعه‌ای از ۳۰ درخت را دیدیم که همگی بیش از ۳ هزار سال قدمت دارند.»
برآورد اولیه؛ ارس کرمان بیش از ۷ هزار سال قدمت دارد
این پژوهشگر درباره درخت ارس ارتفاعات کرمان می‌گوید: «محیط تنه درخت ۲۵ متر و ۳۰ سانتی‌متر بود که با تجربه من، سن آن حداقل ۷ هزار سال است. مشخصات درخت را برای تعدادی از همکاران و پژوهشگران خارج از کشور ارسال کردم و آنها نیز احتمال دادند که این درخت از درخت متوشالح در کوهستان‌های سفید آمریکا قدیمی‌تر باشد.»
با این حال، اثبات چنین ادعایی به انتشار مقاله علمی و طی‌شدن مراحل داوری نیاز دارد. گروه پژوهشی پس از انتشار مقاله و تأیید آن در فرایند داوری بین‌المللی، درباره سن درخت و جایگاه آن توضیحات علمی ارائه خواهد کرد.
یکی از موضوعات مهم در بررسی سن این درخت، تأیید علمی برآورد ۷ هزارساله است. جعفری در این‌باره می‌گوید: «برای محاسبه اولیه سن درخت از روش محاسبه میانگین رویش سالانه درخت و محیط برابر سینه پیرامون تنه درخت استفاده کردیم و مهم‌ترین موضوع برای ما این بود که این درخت یک تنه واحد دارد و به‌صورت کلونال (چندتنه) نیست. در مراحل بعد، نیاز به سال‌سنجی با آزمایش کربن ۱۴ داریم که خوشبختانه امکان برداشت نمونه از درختانی که در اثر رعدوبرق از بین رفته‌اند، وجود دارد.»
ارس کهنسال؛ گنجینه‌ای ژنتیکی برای احیای جنگل‌ها
جعفری اهمیت این کشف را تنها در سن بالای درخت نمی‌داند و معتقد است این ارس می‌تواند از نظر ژنتیکی نیز ارزشمند باشد.
او می‌گوید: «اگر بتوانیم از بذرهای این درخت برای تکثیر استفاده کنیم، ممکن است به گونه‌ای بسیار مقاوم دست پیدا کنیم که در احیای جنگل‌های کشور مؤثر باشد؛ به‌ویژه جنگل‌هایی که در حدود ۳۰۰ سال گذشته از دست داده‌ایم. این رویشگاه از نظر ذخیره ژنتیکی اهمیت دارد و می‌تواند در شناخت و حفاظت از تنوع زیستی کشور نقش داشته باشد.»
محمد حاجیلو، یکی دیگر از اعضای گروه پژوهشی که اهل کرمان است، نیز دغدغه حفاظت از درختان کهنسال را دارد. او می‌گوید: «همکاری نهادهایی مانند محیط زیست و منابع طبیعی، تنها با مشارکت جامعه محلی می‌تواند به حفاظت از این میراث گران‌بها منجر شود.»
