زهره بساطی_ بررسی فهرست برگزیدگان زن از دوره چهاردهم تا نوزدهم جشنواره بین‌المللی فیلم مستند ایران «سینماحقیقت»، تصویری روشن از یک مسیر صعودی ارائه می‌دهد؛ مسیری که در آن حضور زنان از یک اتفاق مقطعی به یک جریان تثبیت‌شده تبدیل شده است.
جایگاه زنان در سینمای مستند، با سینمای داستانی تفاوت بنیادین دارد. مستند به ستاره، گیشه و سرمایه کلان وابسته نیست؛ به ایده، پژوهش، صبر، همدلی و نگاه دقیق به واقعیت تکیه دارد. همین ویژگی، مستند را به عرصه‌ای دمکراتیک‌تر تبدیل کرده؛ جایی که زنان می‌توانند با امکانات محدود اما با نگاهی عمیق، فیلم بسازند و دیده شوند. در سال‌های اخیر، سهم فیلم‌سازان زن در آثار متقاضی و راه‌یافته به «سینماحقیقت» به‌طور پیوسته رشد کرده و مهم‌تر از کمیت، کیفیت و تنوع نقش آن‌هاست؛ از کارگردانی و تهیه‌کنندگی تا تدوین، صداگذاری، نویسندگی گفتارمتن و حتی حضور به‌عنوان شخصیت اصلی فیلم. شش دوره اخیر، گواه این بلوغ است.
دوره چهاردهم؛ شروع مقتدرانه با نشان فیروزه
چهاردهمین دوره جشنواره «سینماحقیقت»، که به‌صورت برخط برگزار شد، به نام یک زن ثبت شد. عطیه زارع‌آرندی با مستند «جاهای خالی پر می‌شود» هم جایزه بهترین فیلم و هم جایزه بهترین کارگردانی فیلم مستند بلند را به دست آورد؛ دبل موفقیتی که درخشش این بانوی جوان را رقم زد .در بخش فنی هم سوگل مرادی به‌همراه مصطفی گندم‌کار برای تدوین «هوبره» جایزه گرفت تا نشان دهد زنان در اتاق تدوین هم حرف اول را می‌زنند. کتایون جهانگیری هم با «زیر این چتر باران می‌بارد» جایزه سوم بخش کارآفرینی را برد؛ نشانه‌ای از توجه زنانه به اقتصاد و کارآفرینی اجتماعی.
دوره پانزدهم؛ از تهیه‌کنندگی تا جایزه مردمی
در پانزدهمین دوره جشنواره بین المللی فیلم مستند ایران «سینماحقیقت»،، الهه نوبخت به‌همراه فرشاد فداییان برای تهیه‌کنندگی «قلعه برقرار» جایزه بهترین فیلم مستند را گرفتند؛ موفقیتی مهم در حوزه تهیه‌کنندگی که معمولاً در اختیار مردان است. جایزه ویژه هیئت داوران به «آن شب» ساخته مینا قاسمی‌زواره رسید و جایزه تماشاگران، مهم‌ترین رأی مردمی جشنواره، به «بی‌بی‌جان» ساخته نرگس جودکی و ایمان پاک‌نهاد تعلق گرفت. در عرصه بین‌الملل هم ساناز سهرابی از کانادا با «یک تصویر، دو برداشت» بهترین مستند نیمه‌بلند شد تا نگاه ایرانی ـ جهانی زنان هم دیده شود.
دوره شانزدهم؛ قهرمانان زن در قاب مقاومت
شانزدهمین دوره با نام دو زن گره خورد. در بخش «سرباز وطن»، جایزه بهترین فیلم مستند به مهدیه‌سادات محور برای «عزیز» رسید؛ فیلمی که روایتگر ایثار و مقاومت است. همچنین دومین جایزه ویژه دبیر جشنواره به کتایون جهانگیری برای مستند «ماراتن به سوی خط باریک قرمز» اهدا شد. جهانگیری که از دوره چهاردهم در میان برگزیدگان بود، این‌بار تداوم و تجربه خود را به رخ کشید.
دوره هفدهم؛ سال درخشش مشترک
هفدهمین دوره این جشنواره را می‌توان پرتراکم‌ترین دوره در میان این دوره ها برای زنان دانست. تندیس بهترین کارگردانی فیلم مستند بلند به «خانواده خلج» ساخته مشترک مصطفی حاجی‌قاسمی و مریم الهامیان رسید؛ فیلمی درباره بحران تولید و تلاش یک مادر برای نجات خانواده که به یکی از پرمخاطب‌ترین آثار جشنواره تبدیل شد. در بخش ملی کوتاه هم «پورزال» ساخته احسان فرخی‌فرد و ماریا ماوتی تندیس بهترین کارگردانی را گرفت. در بخش بین‌الملل، رویا ربانی با «سقف سنگی» و ماریا ماوتی با «پورزال» دیپلم افتخار بخش کوتاه را گرفتند و آذر مهرابی با «همنوایی عاشقانه» جایزه ویژه هیئت داوران بخش نیمه‌بلند را کسب کرد.
دوره هجدهم؛ فتح سنگرهای فنی و روایت
در هجدهمین دوره، جشنواره «سینماحقیقت»، زنان سنگرهای تخصصی را فتح کردند. سارا طالبیان با «آبه» تندیس بهترین کارگردانی مستند کوتاه را برد. گیسو آزادروش برای صداگذاری «لب‌شور» تندیس بهترین صدا را گرفت و محبوبه زارعی برای نویسندگی گفتارمتن، تندیس بهترین نویسنده را از آن خود کرد؛ سه جایزه‌ای که ثابت کرد دقت شنیداری و نوشتاری زنان در مستند تعیین‌کننده است. نکته ویژه این دوره، جایزه ویژه دبیر در بخش شهید آوینی بود که به زهرا فتاحیان، شخصیت فیلم «یک وجب خاک»، اهدا شد؛ یادآوری این‌که زنان فقط پشت دوربین نیستند، گاهی خودِ حقیقتِ جلوی دوربین‌اند.
دوره نوزدهم؛ تثبیت نسل تازه
در نوزدهمین دوره، سپیده سپهی با «کوروش» دو جایزه دریافت کرد؛ هم تندیس بهترین مستند نیمه‌بلند بین‌الملل و هم جایزه بهترین کارگردانی مستند نیمه‌بلند ملی را گرفت. به «کوروش» که روایتی انسانی داشت بسیار توجه شد.
سارا طالبیان هم برای دومین دوره پیاپی درخشید و این‌بار با «رویای ناتمام»، تندیس جشنواره، دیپلم افتخار و جایزه ویژه هیئت داوران را گرفت؛ تداومی که او را به یکی از چهره‌های جوان و شاخص این سال‌ها تبدیل کرده است. در بخش دانشجویی هم سوگند رضایی با «میسوفونیا» تقدیر شد؛ نشانه‌ای از ورود قدرتمند نسل تازه فیلم‌سازان زن.
از حاشیه به متن روایت
از دوره چهاردهم تا نوزدهم، جشنواره بین المللی فیلم مستند ایران«سینما حقیقت» ، سه تحول بزرگ رخ داده است؛ نخست، گسترش نقش زنان از کارگردانی به تهیه‌کنندگی، تدوین، صدا و پژوهش. دوم، گسترش موضوع از مسائل خانواده به اقتصاد، کارآفرینی، جنگ و مقاومت. و سوم، پیوند ملی و بین‌المللی؛ زنانی که هم جایزه مردمی می‌گیرند و هم جایزه جهانی. سینمای مستند ثابت کرده که هرچه دوربین صمیمی‌تر و پژوهش عمیق‌تر باشد، نگاه زنانه پیشتازتر است. حالا «سینماحقیقت» بدون زنان، روایت کاملی از حقیقت نیست.
بیستمین جشنواره بین‌المللی فیلم مستند ایران «سینماحقیقت» با دبیری محمد حمیدی‌مقدم آذرماه امسال برگزار می‌شود.
۵۹۲۴۳
