خبرگزاری مهر – گروه استان‌ها: گاهی فاصله میان یک خانه و زندان، نه به اندازه یک جرم بزرگ و نه به اندازه یک تصمیم آگاهانه برای تخلف، بلکه به اندازه یک بدهی پرداخت‌نشده است؛ بدهی‌ای که در پی یک حادثه، شکست اقتصادی، تصمیم اشتباه یا ناتوانی مالی شکل گرفته و به‌تدریج زندگی یک فرد و خانواده‌اش را تحت تأثیر قرار داده است. در چنین شرایطی، پشت درهای بسته زندان، کسانی روزها را به امید فراهم‌شدن مبلغی می‌شمارند که بتواند دوباره آنها را به خانه، کار و زندگی عادی بازگرداند.
برای برخی از این افراد، زندان پایان یک مسیر پرحادثه و تلخ است؛ مسیری که از یک مشکل مالی آغاز شده، با ناتوانی در پرداخت بدهی ادامه یافته و سرانجام به دوری از خانواده و جامعه رسیده است. در این میان، خانواده‌هایی نیز بیرون از زندان روزگار می‌گذرانند که گاه با از دست دادن نان‌آور خود، با مشکلات اقتصادی و اجتماعی بیشتری روبه‌رو می‌شوند. کودکان، همسران و والدینی که چشم‌انتظار بازگشت عزیزشان هستند، بخشی از واقعیت کمتر دیده‌شده این پرونده‌ها به شمار می‌روند.
در لرستان، ستاد دیه با همراهی خیران، نیکوکاران و تلاش برای جلب رضایت شکات، مسیری را دنبال می‌کند که هدف آن بازگرداندن زندانیان جرایم غیرعمد به زندگی است؛ مسیری که تنها با پرداخت پول به پایان نمی‌رسد و در بسیاری از پرونده‌ها، به رایزنی، مددکاری، شناسایی دقیق بدهی‌ها، جلب گذشت طلبکاران و استفاده از ظرفیت تسهیلات بانکی نیاز دارد.
آمارها نشان می‌دهد در حال حاضر ۳۶۰ زندانی جرایم غیرعمد در زندان‌های لرستان حضور دارند؛ ۳۳۳ مرد و ۲۷ زن که هرکدام داستانی متفاوت از بدهی، ناتوانی مالی و انتظار برای آزادی دارند. از سوی دیگر، آزادی ۱۳۱ نفر از این زندانیان از ابتدای سال جاری تا زمان اعلام آمار، نشان می‌دهد همراهی خیران و گذشت شکات می‌تواند گره‌هایی را باز کند که گاه سال‌ها زندگی افراد و خانواده‌هایشان را درگیر کرده است.
زندانیانی که جرمشان ناتوانی در پرداخت بدهی است
زندانیان یک گروه یکدست و همسان نیستند و از نظر نوع اتهام، شرایط پرونده و وضعیت حقوقی تفاوت‌های اساسی با یکدیگر دارند. در همین چارچوب، زندانیان جرایم عمدی و غیرعمدی در دو دسته متفاوت قرار می‌گیرند؛ دسته‌ای که بر اساس تشخیص مرجع قضایی و با توجه به نوع جرم و مجازات در زندان به سر می‌برند و دسته‌ای دیگر که مسئله اصلی آنها ناتوانی در پرداخت بدهی یا تعهد مالی است.
توکل شاکرمی، مدیر نمایندگی ستاد دیه لرستان، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به این تفاوت، توضیح می‌دهد که بخش قابل توجهی از زندانیان جرایم غیرعمد به دلیل ناتوانی در پرداخت تعهدات مالی در زندان هستند؛ افرادی که در صورت تأمین مبلغ بدهی و فراهم‌شدن شرایط قانونی آزادی، امکان بازگشت به جامعه را دارند.
به گفته وی، پرونده‌های مربوط به مهریه، نفقه، بدهی‌های مالی و اقتصادی و حوادث غیرعمد از جمله مواردی هستند که می‌توانند زمینه ورود افراد به زندان را فراهم کنند. در این پرونده‌ها، مسئله اصلی لزوماً ارتکاب یک رفتار مجرمانه عمدی نیست، بلکه ناتوانی فرد در انجام تعهد مالی یا پرداخت مبلغی است که بر اساس حکم یا روند قانونی باید تسویه شود.
۳۶۰ زندانی در انتظار گشایش یک گره مالی
بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی مدیر نمایندگی ستاد دیه لرستان، هم‌اکنون ۳۶۰ زندانی جرایم غیرعمد در زندان‌های استان حضور دارند که از این تعداد، ۳۳۳ نفر مرد و ۲۷ نفر زن هستند.
این آمار اگرچه تنها تصویری از وضعیت موجود در یک مقطع زمانی ارائه می‌دهد، اما پشت هر عدد آن یک پرونده و یک زندگی قرار دارد؛ افرادی که ممکن است به دلیل یک بدهی، حادثه یا تصمیم اقتصادی نادرست، سال‌ها از خانواده و محیط اجتماعی خود دور مانده باشند.
شاکرمی با بیان اینکه همه زندانیان جرایم غیرعمد به‌طور خودکار مشمول حمایت ستاد دیه نمی‌شوند، تأکید می‌کند که وضعیت هر پرونده باید به‌صورت جداگانه بررسی شود. از جمله مواردی که در ارزیابی پرونده‌ها اهمیت دارد، سوابق کیفری افراد و شرایط قانونی بهره‌مندی از حمایت‌های این مجموعه است.
از مددکاری تا جلب رضایت شکات؛ مسیر چندمرحله‌ای آزادی
آزادی زندانیان جرایم غیرعمد صرفاً با جمع‌آوری کمک‌های مردمی محقق نمی‌شود. در بسیاری از پرونده‌ها، مبلغ بدهی به اندازه‌ای است که خانواده زندانی توان پرداخت آن را ندارد و حتی کمک‌های اولیه نیز برای تسویه کامل کافی نیست. از همین رو، ستاد دیه برای هر پرونده مجموعه‌ای از اقدامات را دنبال می‌کند تا از مسیرهای مختلف، امکان آزادی فرد فراهم شود.
شاکرمی با تشریح این روند می‌گوید شناسایی زندانیان از همان ابتدای ورود به زندان در دستور کار قرار می‌گیرد. پس از شناسایی، وضعیت پرونده از نظر مددکاری بررسی می‌شود و اطلاعات مربوط به میزان بدهی، شرایط مالی فرد و وضعیت خانواده او مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.
در مرحله بعد، رایزنی با شکات و طلبکاران آغاز می‌شود. هدف از این گفت‌وگوها، بررسی امکان گذشت، مصالحه یا کاهش بخشی از بدهی است؛ اقدامی که در بسیاری از پرونده‌ها می‌تواند بخش مهمی از مسیر آزادی را هموار کند.
در کنار این تلاش‌ها، بخشی از منابع مورد نیاز از محل کمک‌های خیران تأمین می‌شود و در صورت وجود شرایط لازم، امکان استفاده از تسهیلات بانکی نیز مورد بررسی قرار می‌گیرد. در نهایت، مجموعه این ظرفیت‌ها در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند تا مبلغ مورد نیاز برای آزادی زندانی فراهم شود.
این سازوکار نشان می‌دهد که آزادی یک زندانی جرایم غیرعمد، اغلب حاصل همکاری چندجانبه است؛ از مددکارانی که وضعیت پرونده را بررسی می‌کنند تا خیرانی که بخشی از بدهی را می‌پردازند و شاکیانی که با گذشت از حق مالی خود، راه بازگشت فرد به جامعه را باز می‌کنند.
در چنین شرایطی، گذشت شاکی می‌تواند به اندازه کمک مالی اهمیت داشته باشد. زیرا در برخی پرونده‌ها، حتی پس از جمع‌آوری بخشی از مبلغ بدهی، همچنان فاصله قابل توجهی تا تسویه کامل باقی می‌ماند و بدون توافق و همراهی طلبکار، امکان آزادی فراهم نمی‌شود.
۱۳۱ آزادی از ابتدای سال؛ بدهی ۹۰۰ میلیارد تومانی چگونه تأمین شد؟
یکی از مهم‌ترین بخش‌های فعالیت ستاد دیه، تبدیل کمک‌های پراکنده مردمی به فرصتی واقعی برای آزادی زندانیان است. آمارهای اعلام‌شده از سوی نمایندگی ستاد دیه لرستان نشان می‌دهد از ابتدای سال جاری تا کنون، ۱۳۱ زندانی جرایم غیرعمد از زندان‌های استان آزاد شده‌اند؛ افرادی که مجموع بدهی آنها حدود ۹۰۰ میلیارد تومان اعلام شده است.
شاکرمی با اشاره به منابع تأمین این مبالغ، می‌گوید سهم پرداخت بلاعوض ستاد دیه برای آزادی این افراد حدود ۱۳ میلیارد تومان بوده است. افزون بر این، چهار میلیارد تومان از محل تسهیلات بانکی تأمین شده و بخش باقی‌مانده نیز از طریق اعسار و گذشت شکات و طلبکاران از بدهی افراد فراهم شده است.
این ارقام نشان می‌دهد مبلغی که در نهایت به آزادی یک زندانی منجر می‌شود، لزوماً به‌طور کامل از محل کمک‌های نقدی پرداخت نمی‌شود. در بسیاری از موارد، توافق با شاکی، پذیرش اعسار و کاهش مبلغ قابل پرداخت، نقش تعیین‌کننده‌ای در تکمیل فرایند آزادی دارد.
چهار میلیارد تومان کمک یک خیر گمنام
کمک به آزادی زندانیان جرایم غیرعمد تنها به مراسم‌های رسمی گلریزان یا مشارکت افراد برخوردار محدود نیست. گاهی یک کمک بزرگ از سوی فردی گمنام صورت می‌گیرد و در مواردی نیز افراد با اختصاص بخشی از درآمد روزانه یا حقوق ماهانه خود در این مسیر مشارکت می‌کنند.
مدیر نمایندگی ستاد دیه لرستان با اشاره به استمرار کمک‌های مردمی در طول سال می‌گوید اگرچه ماه مبارک رمضان به‌عنوان نماد و زمان شناخته‌شده برگزاری جشن‌های گلریزان آزادی زندانیان مطرح است، اما فعالیت‌های حمایتی ستاد دیه به این ماه محدود نمی‌شود و جمع‌آوری کمک‌ها در تمام سال ادامه دارد.
به گفته شاکرمی، چند روز پیش از انجام این گفت‌وگو، یکی از خیران استان که تمایلی به معرفی نام خود نداشته، چهار میلیارد تومان برای آزادی زندانیان جرایم غیرعمد کمک کرده است. این اقدام، نمونه‌ای از مشارکت خیرانی است که ترجیح می‌دهند بدون مطرح‌شدن نامشان، بخشی از مشکلات مالی زندانیان و خانواده‌های آنان را برطرف کنند.
اما نکته مهم در این میان آن است که مشارکت در آزادی زندانیان، تنها به افرادی با توان مالی بالا محدود نمی‌شود. شاکرمی تأکید می‌کند که کمک‌های کوچک و بزرگ در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و هر مبلغی که به حساب ستاد دیه واریز شود، برای آزادی زندانیان جرایم غیرعمد هزینه خواهد شد.
او از افرادی یاد می‌کند که دو روز از حقوق خود را به این کار اختصاص داده‌اند و پزشکانی که درآمد یک روز از ماه خود را برای کمک به آزادی زندانیان کنار گذاشته‌اند. همچنین به مشارکت مالک باشگاه خیبر اشاره می‌کند و می‌گوید باشگاه پرسپولیس نیز در آزادی چهار نفر از زندانیان جرایم غیرعمد استان نقش داشته است.
۲۶ ماه در زندان؛ روزهایی که به اندازه سال‌ها می‌گذرند
یکی از زندانیان جرایم غیرعمد که با کمک ستاد دیه و خیران از زندان آزاد شده، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر از ۲۶ ماه دوری از زندگی عادی می‌گوید؛ مدتی که به گفته او، سنگینی آن با گذشت روزهای معمولی قابل مقایسه نیست.
او با اشاره به تجربه شخصی خود، از افرادی که توان مالی دارند می‌خواهد در مسیر آزادی زندانیان جرایم غیرعمد مشارکت کنند و معتقد است کمک به بازگشت یک جوان یا مددجو به جامعه، اقدامی بزرگ و اثرگذار است.
این فرد می‌گوید کسی که روزهای زندان را تجربه نکرده، شاید نتواند به‌درستی درک کند که گذر زمان در چنین شرایطی چه اندازه دشوار است. از نگاه او، هر روز حضور در زندان می‌تواند چنان طولانی و سنگین باشد که گویی به اندازه ماه‌ها یا حتی سال‌ها گذشته است.
۱۲ سال دوری از زندگی؛ روایت یک زن از بازگشت به خانه
در میان پرونده‌های زندانیان جرایم غیرعمد، روایت زنان زندانی نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ به‌ویژه زنانی که پیش از ورود به زندان، مسئولیت تأمین معاش خانواده را برعهده داشته‌اند و با حبس آنها، زندگی اعضای خانواده نیز با دشواری‌های بیشتری روبه‌رو شده است.
یکی از زنان زندانی جرایم غیرعمد در لرستان که با کمک خیران و حمایت ستاد دیه خرم‌آباد آزاد شده، از ۱۲ سال دوری از زندگی عادی سخن می‌گوید؛ سال‌هایی که به گفته او، در پی مشکلات مالی و تصمیمی که با هدف بهبود وضعیت اقتصادی گرفته بود، به دوری از خانواده و جامعه انجامید.
این زن که خود را از قشر تحصیل‌کرده جامعه معرفی می‌کند، توضیح می‌دهد پیش از ورود به زندان در یکی از ادارات شهر محل سکونتش مشغول به کار بوده است. با این حال، به دلیل اینکه تنها نان‌آور خانواده بوده و در قالب نیروی شرکتی و قراردادی فعالیت می‌کرده، درآمدش پاسخگوی هزینه‌های زندگی، از جمله اجاره خانه و مخارج روزمره نبوده است.
او در شرایطی که برای تأمین هزینه‌های خانواده با دشواری روبه‌رو بوده، به پیشنهاد یکی از دوستانش وارد یک فعالیت اقتصادی شده است؛ فعالیتی که به گفته خودش، به دلیل نداشتن تجربه کافی و اشتباهاتی که در این مسیر مرتکب شده، برای او بدهی مالی به همراه داشته است.
در ادامه، شرایط نامناسب اقتصادی خانواده امکان پرداخت بدهی را از بین برده و او سرانجام راهی زندان شده است. این زن می‌گوید خانواده‌اش توان مالی لازم برای حل مشکل را نداشته‌اند و همین مسئله باعث شده سال‌های طولانی از زندگی و جوانی‌اش در زندان سپری شود.
او آزادی خود را نتیجه لطف خداوند، همراهی خیران و حمایت ستاد دیه استان می‌داند و از این اتفاق به‌عنوان فرصتی دوباره برای زندگی یاد می‌کند.
خیران؛ از کمک مالی تا احساس مسئولیت در برابر همنوع
در کنار فعالیت‌های ستاد دیه، نقش خیران در آزادی زندانیان جرایم غیرعمد، یکی از مهم‌ترین بخش‌های این چرخه حمایتی است. افرادی که با انگیزه‌های انسانی و اجتماعی، بخشی از دارایی یا درآمد خود را برای حل مشکل دیگران اختصاص می‌دهند و گاهی با یک کمک مالی، مسیر آزادی فردی را هموار می‌کنند که مدت‌ها در انتظار بازگشت به خانه بوده است.
یکی از خیران لرستانی در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به وضعیت زندانیان جرایم غیرعمد می‌گوید برخی از این افراد مدت زیادی را در زندان سپری می‌کنند و در حالی روزها را پشت سر می‌گذارند که چشم‌انتظار حل مشکلی هستند که خانواده آنها به‌تنهایی توان برطرف‌کردنش را ندارد.
از نگاه این خیر، اگر خانواده زندانی امکان پرداخت بدهی را نداشته باشد، دیگران نیز در برابر مشکلات همنوعان خود مسئولیت اجتماعی دارند و می‌توانند با مشارکت در این مسیر، بخشی از بار زندگی آنها را کاهش دهند.
او کمک به زندانیان جرایم غیرعمد را فراتر از یک اقدام مالی می‌داند و معتقد است هدف اصلی از کار خیر، حل یک مشکل واقعی است؛ مشکلی که ممکن است زندگی یک فرد و چند عضو خانواده‌اش را تحت تأثیر قرار داده باشد.
این خیر با اشاره به احساس رضایتی که از مشارکت در آزادی زندانیان تجربه می‌کند، می‌گوید وقتی فردی پس از سال‌ها دوری از خانواده از زندان خارج می‌شود و دوباره می‌تواند آسمان، مردم و عزیزانش را ببیند، شادی او به کسانی هم منتقل می‌شود که در فراهم‌شدن این فرصت نقش داشته‌اند.
او همچنین تأکید می‌کند که فعالیت خیرخواهانه نباید تنها به پرداخت پول محدود شود. به باور او، کمک واقعی زمانی معنا پیدا می‌کند که فرد برای حل مسئله دیگری قدم بردارد؛ چه این کمک مالی باشد، چه پیگیری یک مشکل یا فراهم‌کردن زمینه دسترسی فرد نیازمند به حمایت‌های لازم.
از ۳۶۰ چشم‌انتظار تا امیدی که با همدلی زنده می‌ماند
در لرستان، ۳۶۰ زندانی جرایم غیرعمد همچنان در انتظار فراهم‌شدن شرایط آزادی هستند؛ ۳۶۰ پرونده که هرکدام پشت خود روایتی از بدهی، ناتوانی مالی، دوری از خانواده و امید به بازگشت دارند. در مقابل، آزادی ۱۳۱ نفر از ابتدای سال جاری نشان می‌دهد که همراهی خیران، حمایت ستاد دیه، استفاده از تسهیلات و گذشت شکات می‌تواند این انتظار را به پایان برساند.
شاید برای کسی که پشت درهای زندان ایستاده، کمک چند نفر تنها یک اقدام خیرخواهانه باشد؛ اما برای زندانی‌ای که سال‌ها چشم‌انتظار آزادی است، همین همدلی می‌تواند فاصله میان دیوارهای بلند زندان و آغوش خانواده را کوتاه کند.
