در جنوب تونس، جایی که آفتاب بر تپه‌های خشک و زمین‌های کم‌گیاه می‌تابد، روستایی وجود دارد که برای پیدا کردن خانه‌هایش باید به زمین نگاه کرد، نه به افق. در مطماطه، خبری از ردیف ساختمان‌های بلند، نماهای پرزرق‌وبرق یا خیابان‌هایی با خانه‌های معمولی نیست؛ زندگی در دل زمین جریان دارد.
حفره‌های بزرگ و تقریباً دایره‌ای در سطح خاک، حیاط‌هایی را شکل می‌دهند که اتاق‌ها از دیواره‌های اطرافشان بیرون آمده‌اند؛ فضاهایی که به‌جای آنکه با آجر و سنگ روی زمین ساخته شوند، با کنار زدن خاک به وجود آمده‌اند. نتیجه، معماری‌ای است که در نگاه نخست بیشتر به سکونتگاهی در سیاره‌ای دیگر شباهت دارد تا روستایی در شمال آفریقا.
خانه‌های زیرزمینی مطماطه، یادگار سنت معماری مردم آمازیغ در منطقه‌اند؛ مردمی که نسل‌ها با تکیه بر شناخت خود از زمین و اقلیم، شیوه‌ای متفاوت برای سکونت شکل داده‌اند. ساخت هر خانه معمولاً با حفر گودالی عمیق آغاز می‌شود. سپس اتاق‌ها در دیواره‌های آن ایجاد می‌شوند و حیاط مرکزی، همچون قلب خانه، نور و هوا را به فضاهای داخلی می‌رساند. این چیدمان، علاوه بر ایجاد حریم خصوصی، پاسخی هوشمندانه به شرایط اقلیمی منطقه است: توده‌ی خاک اطراف اتاق‌ها مانند عایقی طبیعی عمل می‌کند و به حفظ دمای متعادل‌تر در فضای داخلی، به‌ویژه در روزهای سوزان تابستان، کمک می‌کند. در اینجا، زمین صرفاً بستری برای ساخت‌وساز نیست؛ خودِ زمین به دیوار، سقف و پناهگاه تبدیل می‌شود.
اما مطماطه یک راز سینمایی هم دارد. یکی از خانه‌های سنتی این روستا، هتل سیدی ادریس، در فیلم «جنگ ستارگان: قسمت چهارم؛ امیدی تازه» به‌عنوان خانه‌ی لوک اسکای‌واکر در سیاره‌ی خیالی تاتوئین به کار رفت. همین حضور، نام مطماطه را به گوش علاقه‌مندان سینما در سراسر جهان رساند؛ هرچند معماری این سکونتگاه مدت‌ها پیش از ورود دوربین‌های هالیوود، داستان خود را روایت می‌کرد.
امروز، بخشی از خانه‌های زیرزمینی به اقامتگاه و مقصد گردشگری تبدیل شده‌اند و برخی دیگر همچنان نشانی از زندگی سنتی را در خود حفظ کرده‌اند. مطماطه یادآوری می‌کند که معماری همیشه به معنای افزودن چیزی به طبیعت نیست؛ گاهی هوشمندانه‌ترین راه ساختن، کم‌کردن از زمین و کشف فضایی است که از ابتدا در دل آن پنهان بوده است.
لینک پیشنهادی
