خبرگزاری مهر- گروه جامعه: برای ثبت‌نام به‌عنوان پیک موتوری در یک سامانه حمل‌ونقل اینترنتی، چه مدارکی لازم است؟ گواهینامه معتبر موتورسیکلت یا فقط کارت ملی، شناسنامه و مدارک مالکیت وسیله نقلیه؟
بررسی مسیر ثبت‌نام اینترنتی رانندگان موتورسیکلت در سرویس موتورباکس یکی از پلتفرم های تاکسی اینترنتی نشان می‌دهد که در بخش بارگذاری مدارک، مدارکی از جمله کارت ملی یا شناسنامه، کارت موتورسیکلت یا برگ سبز و عکس پروفایل درخواست می‌شود؛ اما در مسیر بررسی‌شده، اشاره‌ای به ارائه گواهینامه موتورسیکلت یا بیمه‌نامه شخص ثالث دیده نمی‌شود. پس از این مرحله نیز فرآیند احراز هویت، امضای قرارداد و آغاز فعالیت در پیش است.
این در حالی است که رانندگی با موتورسیکلت بدون گواهینامه معتبر، طبق قانون جرم محسوب می‌شود و نداشتن بیمه شخص ثالث نیز می‌تواند پیامدهای مالی سنگینی برای مالک یا راننده به دنبال داشته باشد.
اکنون پرسش این است که اگر فردی بدون گواهینامه بتواند در چنین سامانه‌ای ثبت‌نام کند و به‌عنوان پیک سفارش بگیرد، چه نهادی باید بر این فرآیند نظارت کند؟ آیا گواهینامه و بیمه در مرحله دیگری بررسی می‌شوند؟ اگر نه، مسئولیت قانونی شرکت چیست و در صورت تصادف، تکلیف جان راننده، عابران پیاده، مشتری و کالای در حال حمل چه خواهد شد؟
موضوع فقط یک مدرک جاافتاده از فهرست ثبت‌نام نیست؛ مسئله، مرز میان جذب نیروی کار، رعایت قوانین رانندگی و مسئولیت یک پلتفرم در برابر ایمنی عمومی است.
از احراز هویت تا شروع کار؛ گواهینامه کجای مسیر است؟
در فرآیند ثبت‌نام اینترنتی پیک موتوری، احراز هویت یکی از مراحل اصلی است. کارت ملی یا شناسنامه هویت متقاضی را مشخص می‌کند و کارت موتورسیکلت یا برگ سبز نیز اطلاعات مربوط به وسیله نقلیه را نشان می‌دهد؛ اما هیچ‌کدام به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که فرد اجازه قانونی رانندگی با موتورسیکلت را دارد.
بر همین اساس، اگر در مرحله بارگذاری مدارک، گواهینامه درخواست نشود و در مراحل بعدی نیز کنترل مستقلی صورت نگیرد، فرد ممکن است بدون احراز صلاحیت قانونی وارد چرخه فعالیت شود.
قانون چه می‌گوید؟ رانندگی بدون گواهینامه جرم است
ماده ۷۲۳ قانون مجازات اسلامی صراحت دارد که رانندگی یا تصدی وسایل نقلیه موتوری نیازمند گواهینامه، بدون داشتن گواهینامه رسمی، جرم است.
بر اساس متن اصلاح‌شده این ماده، مجازات مرتبه نخست می‌تواند حبس تعزیری تا دو ماه، جزای نقدی تا ۳۳ میلیون ریال یا هر دو باشد و در صورت تکرار، مجازات حبس از دو تا شش ماه پیش‌بینی شده است.
همچنین بند «ج» ماده ۱۰ قانون رسیدگی به تخلفات رانندگی مقرر می‌کند که اگر راننده بدون داشتن گواهینامه رانندگی کند، وسیله نقلیه متوقف و راننده به مرجع قضایی معرفی شود. بنابراین، پیک موتوری بودن، دریافت سفارش از یک اپلیکیشن، امضای قرارداد همکاری یا کسب درآمد از حمل مرسوله، هیچ‌کدام مجوزی برای رانندگی بدون گواهینامه ایجاد نمی‌کند.
اگر فردی بدون گواهینامه پشت موتورسیکلت بنشیند و در خیابان فعالیت کند، با مسئولیت قانونی شخصی خود روبه‌رو است؛ حتی اگر از سوی یک سامانه اینترنتی سفارش دریافت کرده باشد.
اما پرسش مهم‌تر اینجاست که وقتی راننده برای کسب درآمد به یک شرکت یا پلتفرم مراجعه می‌کند و از طریق سامانه آن سفارش می‌گیرد، آیا شرکت نیز وظیفه‌ای در بررسی صلاحیت قانونی او دارد؟
آیا شرکت هم در وقوع جرم مسئولیت دارد؟
در این موضوع باید میان مسئولیت راننده و مسئولیت احتمالی پلتفرم تفاوت گذاشت. رانندگی بدون گواهینامه، رفتار مجرمانه راننده است؛ اما اگر در بررسی‌های قضایی مشخص شود که یک شرکت با آگاهی از فقدان گواهینامه، عمداً امکان فعالیت راننده را فراهم کرده یا وقوع جرم را تسهیل کرده است، موضوع می‌تواند از منظر معاونت در جرم نیز بررسی شود.
ماده ۱۲۶ قانون مجازات اسلامی، تسهیل وقوع جرم را از موارد قابل بررسی در معاونت در جرم می‌داند؛ البته برای تحقق این عنوان، شرایطی مانند وحدت قصد و تقدم یا هم‌زمانی رفتار معاون با جرم اصلی باید احراز شود. بنابراین، صرف اینکه در فرم ثبت‌نام اینترنتی فیلدی برای گواهینامه وجود ندارد، به‌تنهایی برای محکوم کردن شرکت به معاونت در جرم کافی نیست.
در مقابل، اگر شرکت در عمل راننده فاقد گواهینامه را فعال کند، برای او سفارش بفرستد و از وضعیت قانونی‌اش آگاه باشد، این پرسش جدی مطرح می‌شود که آیا چنین شیوه‌ای از جذب و به‌کارگیری، با الزامات قانونی و مسئولیت‌های حرفه‌ای آن سازگار است یا خیر.
امضای قرارداد نیز به‌خودی‌خود پاسخ این پرسش نیست. اگر قرارداد همکاری، مسئولیت داشتن مدارک قانونی را بر عهده راننده گذاشته باشد، این شرط لزوماً شرکت را از بررسی مسئولیت‌های قانونی خودش معاف نمی‌کند. در نهایت، نوع مسئولیت شرکت به مقررات قابل اعمال، تعهدات قراردادی، میزان اطلاع آن و نقش رفتار شرکت در وقوع تخلف یا حادثه بستگی دارد.
به همین دلیل، باید به جای صدور حکم قطعی درباره «شریک جرم» بودن شرکت، روشن شود که چه کنترل‌هایی در فرآیند جذب انجام می‌شود، چه کسی مسئول تأیید نهایی صلاحیت راننده است و آیا فرد فاقد گواهینامه عملاً امکان دریافت سفارش دارد یا خیر.
بیمه شخص ثالث؛ اگر راننده بیمه نداشته باشد چه می‌شود؟
مسئله بیمه، به‌اندازه گواهینامه اهمیت دارد. مطابق ماده ۲ قانون بیمه اجباری خسارات واردشده به شخص ثالث، دارندگان وسایل نقلیه موتوری زمینی مکلف‌اند وسیله نقلیه خود را در برابر خسارت‌های بدنی و مالی واردشده به اشخاص ثالث بیمه کنند.
از سوی دیگر، ماده ۴۴ همین قانون، ارائه خدمات به دارندگان وسایل نقلیه موتوری فاقد بیمه شخص ثالث معتبر را از سوی شرکت‌ها و مؤسسات حمل‌ونقل بار و مسافر درون‌شهری و برون‌شهری ممنوع می‌کند. این ماده برای تخلف شرکت‌ها و مؤسسات مشمول، تعلیق پروانه فعالیت از یک ماه تا یک سال را پیش‌بینی کرده و در صورت تکرار برای بار چهارم، لغو دائمی پروانه را مقرر کرده است.
البته انطباق دقیق این حکم با ساختار حقوقی، نوع مجوز و مدل فعالیت پلتفرم مورد بحث، باید از سوی نهاد ناظر بررسی و اعلام شود؛ اما اصل مسئله روشن است که وضعیت بیمه موتورسیکلت نباید در فرآیند ارائه خدمات حمل‌ونقل نادیده گرفته شود.
اگر در مسیر ثبت‌نام بررسی‌شده، نه گواهینامه و نه بیمه‌نامه درخواست شود، باید مشخص شود این مدارک در کدام مرحله و با چه روشی کنترل می‌شوند. به‌ویژه آنکه بیمه‌نامه شخص ثالث صرفاً یک مدرک اداری نیست؛ پشتوانه‌ای برای جبران خسارت اشخاصی است که ممکن است بدون هیچ نقشی در حادثه، آسیب ببینند.
اگر پیک تصادف کند، خسارت چه کسی را می‌پردازد؟
فرض کنیم پیکی بدون گواهینامه و با موتورسیکلتی که بیمه شخص ثالث معتبر دارد، هنگام جابه‌جایی مرسوله با یک خودرو تصادف کند و مقصر شناخته شود.
در چنین شرایطی، ماده ۱۵ قانون بیمه اجباری شخص ثالث، بیمه‌گر را مکلف می‌کند خسارت زیان‌دیده را پرداخت کند؛ با این تفاوت که اگر راننده مسبب حادثه فاقد گواهینامه باشد، بیمه‌گر می‌تواند پس از پرداخت خسارت، تمام یا بخشی از مبالغ را از شخص مسبب از طریق مراجع قانونی مطالبه کند.
بنابراین، وجود بیمه‌نامه لزوماً به معنای پایان مسئولیت مالی راننده فاقد گواهینامه نیست. ممکن است خسارت شخص ثالث ابتدا از محل بیمه پرداخت شود، اما راننده در ادامه با مطالبه مبالغ پرداخت‌شده روبه‌رو شود.
حال اگر موتورسیکلت اصلاً بیمه شخص ثالث معتبر نداشته باشد، وضعیت پیچیده‌تر می‌شود. قانون برای حمایت از زیان‌دیدگان، جبران خسارت‌های بدنی اشخاص ثالث را در شرایط مقرر بر عهده صندوق تأمین خسارت‌های بدنی قرار داده است؛ اما این حمایت به معنای پوشش تمام خسارت‌های مالی نیست. صندوق مذکور برای جبران خسارت‌های بدنی اشخاص ثالث پیش‌بینی شده و نباید آن را جایگزین بیمه‌ای دانست که خسارت مالی خودروها یا مرسوله را پوشش می‌دهد.
در چنین وضعیتی، علاوه بر مسئولیت راننده، نحوه نظارت بر اعتبار بیمه‌نامه و مسئولیت احتمالی شرکتی که خدمات حمل‌ونقل را به وسیله نقلیه ارائه می‌دهد، نیازمند بررسی است.
اگر خود پیک آسیب ببیند چه؟
گاهی تمام توجه‌ها به خسارتی معطوف می‌شود که راننده به دیگران وارد می‌کند؛ اما خود پیک نیز ممکن است در جریان تصادف دچار شکستگی، نقص عضو، ازکارافتادگی یا حتی فوت شود.
در این حالت، وضعیت حقوقی به نحوه وقوع حادثه، مقصر شناخته شدن راننده و نوع پوشش بیمه‌ای بستگی دارد. بر اساس رأی وحدت رویه شماره ۸۰۶ هیئت عمومی دیوان عالی کشور، راننده مسبب حادثه که فاقد گواهینامه است، از حمایت مربوط به پرداخت خسارت بدنی به خودش از سوی بیمه‌گر برخوردار نمی‌شود. این حکم با حمایت قانونی از اشخاص ثالث زیان‌دیده تفاوت دارد.
به بیان ساده، اگر پیک فاقد گواهینامه در حادثه‌ای مقصر شناخته شود، نباید تصور کند که بیمه شخص ثالث، تمام خسارت‌های بدنی خودش را نیز پوشش می‌دهد.
این موضوع برای کسی که موتورسیکلت ابزار اصلی درآمد اوست، اهمیت دوچندان دارد. حادثه می‌تواند علاوه بر هزینه‌های درمان و پیامدهای حقوقی، درآمد روزانه او را متوقف کند و خانواده‌اش را با مشکلات مالی روبه‌رو سازد.
ازاین‌رو، کنترل گواهینامه فقط اقدامی برای جلوگیری از تخلف نیست؛ بخشی از فرآیند کاهش خطر برای خود راننده و افرادی است که از درآمد او زندگی می‌کنند.
مرسوله مشتری چه می‌شود؟ خسارتی که بیمه شخص ثالث جبران نمی‌کند
در خدمات پیک موتوری، تنها جان راننده و سایر شهروندان در معرض خطر نیست؛ کالایی نیز که مشتری برای تحویل آن هزینه پرداخت کرده، ممکن است در حادثه آسیب ببیند، مفقود شود یا از بین برود.
نکته مهم این است که بیمه شخص ثالث را نباید با بیمه بار یا تعهد جبران خسارت مرسوله یکسان دانست. بند «الف» ماده ۱۷ قانون بیمه اجباری شخص ثالث، خسارت واردشده به وسیله نقلیه مسبب حادثه و محمولات آن را از پوشش این بیمه خارج می‌کند. بنابراین، اگر موتورسیکلت پیک مسبب حادثه باشد، خسارت کالایی که روی همان وسیله حمل می‌شود، از محل بیمه شخص ثالث جبران نخواهد شد.
در چنین شرایطی، تکلیف کالای مشتری به قرارداد حمل، شرایط اعلام‌شده از سوی پلتفرم، وجود یا نبود بیمه بار و مسئولیت قانونی اشخاص دخیل بستگی دارد.
مواد ۳۸۶ تا ۳۸۸ قانون تجارت نیز در خصوص مسئولیت متصدی حمل‌ونقل در قبال تلف یا مفقودی کالا و خسارت‌های واقع‌شده در جریان حمل، مقرراتی پیش‌بینی کرده‌اند. بااین‌حال، اینکه در یک سفارش مشخص، راننده یا پلتفرم یا شخص دیگری در جایگاه متصدی حمل‌ونقل قرار می‌گیرد، به قرارداد و اوضاع پرونده بستگی دارد.
برای مشتری، این پرسش‌ها اهمیت عملی دارند که اگر مرسوله در تصادف از بین برود، چه کسی خسارت آن را می‌پردازد؟ آیا شرکت پوشش بیمه‌ای مستقلی برای کالا دارد؟ اگر پیک فاقد گواهینامه باشد، آیا این وضعیت در شرایط جبران خسارت مؤثر است؟ و مشتری برای پیگیری مطالبه خود باید به راننده، پلتفرم یا فروشنده مراجعه کند؟
اینها پرسش‌هایی نیستند که بتوان پاسخ آنها را به زمان وقوع حادثه موکول کرد. سازوکار جبران خسارت باید پیش از ثبت سفارش روشن باشد.
روایت میدانی خبرنگار مهر؛ بانویی که مرسوله را بدون گواهینامه تحویل داد
پیگیری میدانی خبرنگار مهر از این موضوع، به یک نمونه عینی نیز رسیده است. یکی از همسایگان خبرنگار در طبقه پایین یک واحد مسکونی، از طریق سوپرمارکت فعال در بستر این پلتفرم سفارش کالا ثبت کرده بود. هنگام تحویل سفارش، بانویی با موتورسیکلت برای رساندن مرسوله مراجعه کرد.
خبرنگار مهر در گفتگو با این بانو، درباره داشتن گواهینامه موتورسیکلت و شرایط جذب او به‌عنوان پیک پرسید. این بانو در پاسخ اعلام کرد که برای فعالیت در این سرویس، از او گواهینامه نخواسته‌اند.
این اظهارات، در کنار بررسی روند ثبت‌نام اینترنتی و مدارک درخواستی، پرسش‌هایی جدی درباره نحوه احراز صلاحیت رانندگان در سرویس پیک موتوری این پلتفرم مطرح می‌کند؛ به‌ویژه اینکه آیا گواهینامه در مراحل بعدی ثبت‌نام بررسی می‌شود یا امکان آغاز فعالیت بدون ارائه آن نیز وجود دارد؟
جمع‌بندی؛ ثبت‌نام آسان نباید به معنای نادیده گرفتن قانون باشد
خدمات پیک موتوری اینترنتی فرصت درآمدزایی برای شمار زیادی از شهروندان فراهم کرده است؛ اما توسعه این خدمات نباید به بهای مبهم ماندن مسئولیت‌های قانونی و ایمنی تمام شود.
وقتی در مسیر ثبت‌نام اینترنتی یک پلتفرم، گواهینامه موتورسیکلت و بیمه شخص ثالث در فهرست مدارک درخواستی دیده نمی‌شود، نخستین پرسش این است که آیا این مدارک در مرحله دیگری کنترل می‌شوند یا خیر. اگر پاسخ منفی باشد و راننده بتواند بدون احراز صلاحیت قانونی فعالیت کند، موضوع نیازمند بررسی جدی از سوی شرکت و نهادهای مسئول خواهد بود.
قانون برای رانندگی بدون گواهینامه مجازات تعیین کرده، برای بیمه شخص ثالث الزام قانونی برقرار است و در صورت تصادف، میان خسارت اشخاص ثالث، آسیب‌های واردشده به خود راننده و خسارت مرسوله تفاوت‌های حقوقی مهمی وجود دارد. هیچ‌یک از این مسئولیت‌ها صرفاً با امضای قرارداد اینترنتی از بین نمی‌رود.
اکنون انتظار می‌رود سرویس باکس این پلتفرم تاکسی اینترنتی درباره نحوه کنترل گواهینامه و بیمه‌نامه موتورسیکلت‌ها توضیح شفاف ارائه کند و پلیس راهور و دستگاه‌های ناظر نیز مشخص کنند که در صورت احراز فعالیت راننده فاقد مدارک قانونی، چه سازوکار نظارتی و ضمانت اجرایی اعمال می‌شود.
مهسا حیدری توچائی
