در دل کوچه‌پس‌کوچه‌های عودلاجان، جایی که لایه‌های تاریخی تهران هنوز در بافت محله و بناهای قدیمی آن نفس می‌کشند، کنیسه عزرا یعقوب روایتگر بخشی از تاریخ زندگی یهودیان پایتخت است؛ بنایی که بیش از یک قرن، محل گردهمایی، هم‌زیستی و پناه‌گرفتن خانواده‌هایی بوده که هر یک داستانی از مهاجرت و دگرگونی را با خود به همراه داشته‌اند. حالا این کنیسه تاریخی، با آغاز عملیات مرمت در سال ۱۴۰۴، بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است؛ تلاشی برای حفظ بخشی از میراث فرهنگی و اجتماعی تهران که ارزش آن فراتر از معماری یک بنای مذهبی است.
کنیسه عزرا یعقوب در سال ۱۲۷۳ خورشیدی، بر اساس وصیت عزرا یعقوب، در محله قدیمی عودلاجان ساخته شد. این بنا در گذر زمان به یکی از مراکز مهم تجمع یهودیان در محله سرچال تبدیل شد و نقشی فراتر از برگزاری آیین‌های مذهبی پیدا کرد. کنیسه برای بسیاری از خانواده‌ها، فضایی برای دیدار، ارتباط اجتماعی و شکل‌گیری پیوندهای جمعی بود؛ نقشی که در دوره‌های مختلف تاریخی، اهمیت بیشتری نیز پیدا کرد.
در فاصله سال‌های ۱۳۱۳ تا ۱۳۱۶ خورشیدی، گروهی از یهودیان بخارا و سمرقند که از مسیر افغانستان و مشهد به تهران مهاجرت کرده بودند، در این کنیسه سکونت یافتند. بعدها، با کمک اعضای جامعه یهودیان، شماری از آنان راهی اسرائیل شدند. در جریان جنگ جهانی دوم نیز چند خانواده یهودی لهستانی که به تهران پناه آورده بودند، در این کنیسه اسکان داده شدند؛ روایتی که جایگاه این بنا را در تاریخ مهاجرت و پناه‌جویی برجسته می‌کند.
با انتقال تدریجی خانواده‌های یهودی از عودلاجان به مناطق شمالی تهران در دهه ۱۳۴۰ و سپس مهاجرت شماری از اعضای این جامعه پس از انقلاب ۱۳۵۷، کنیسه بخش بزرگی از جمعیت پیشین خود را از دست داد. با این حال، ارزش تاریخی و فرهنگی آن همچنان باقی مانده است و این بنا در شمار ساختمان‌های دارای عناصر ارزشمند شناسایی شده است.
مرمت کنیسه عزرا یعقوب از سال ۱۴۰۴، با مشارکت مالی شماری از اعضای سرشناس جامعه کلیمیان ایران در داخل و خارج از کشور و همکاری سازمان میراث فرهنگی، آغاز شده است؛ اقدامی که می‌تواند فرصتی برای حفاظت از بنایی باشد که خاطره چند نسل و بخشی از تاریخ چندفرهنگی تهران را در خود جای داده است.
لینک پیشنهادی
