گزارش سالانه دیتاک از تحولات رفتار کاربران ایرانی منتشر شد

این گزارش بر پایه داده‌های حاصل از رصد و تحلیل میلیون‌ها محتوای واقعی کاربران در پلتفرم‌هایی مانند اینستاگرام، تلگرام، ایکس، یوتیوب، روبیکا، بله، ایتا و… تهیه شده است. در کنار داده‌های اختصاصی دیتاک، از داده‌ها و گزارش‌های منابع معتبر از جمله NetBlocks و ISPA نیز استفاده گردیده است. بازه زمانی مورد بررسی در این گزارش ۱۵ ماه است که در مجموع ۱۱۶ روز محدودیت یا قطعی اینترنت را شامل می‌شود؛ ۴۸ روز در سال ۱۴۰۴ و ۶۸ روز در بهار ۱۴۰۵.

یکی از مهم‌ترین محورهای این گزارش، بررسی آثار قطعی اینترنت بر رفتار کاربران و فعالیت کسب‌وکارهای دیجیتال است. با شروع جنگ در اسفند ۱۴۰۴، ۸۸ روز قطعی مستمر اینترنت ثبت شده است. بر اساس داده‌های مورد استناد گزارش از NetBlocks، این دوره طولانی‌ترین قطعی مستمر اینترنت در سطح ملی ثبت‌شده برای یک کشور بوده است. همچنین بر اساس برآوردهای وزارت ارتباطات، خسارت اقتصادی ناشی از قطعی اینترنت از حدود ۵۰۰ میلیارد تومان در روز در بخش اقتصاد دیجیتال تا ۵ تریلیون تومان در روز در کل اقتصاد برآورد شده است.

در چنین شرایطی، الگوی حضور کاربران ایرانی در شبکه‌های اجتماعی نیز دستخوش تغییر شده است. میانگین تعداد حساب‌های فعال شبکه‌های اجتماعی به ازای هر کاربر ایرانی در بهار ۱۴۰۵ به سه حساب رسیده که نسبت به سال ۱۴۰۳ تقریباً دو برابر شده است. این داده‌ها از افزایش حضور چندسکویی کاربران و استفاده همزمان از بسترهای مختلف ارتباطی حکایت دارد.

تغییر رفتار کاربران در حوزه کسب‌وکارهای آنلاین نیز قابل مشاهده است. مطابق یافته‌های گزارش، ۵۹ درصد از فروشگاه‌های اینستاگرامی تا پایان دوره بررسی، پس از بازگشت اینترنت فعالیت خود را از سر گرفته‌اند. همچنین بخشی از این کسب‌وکارها پس از رفع محدودیت‌ها، آدرس حضور خود در پلتفرم‌های داخلی را نیز در اختیار مخاطبان قرار داده‌اند؛ اقدامی که نشان‌دهنده تلاش کسب‌وکارها برای ایجاد مسیرهای جایگزین ارتباط و فروش در شرایط ناپایدار ارتباطی است.

از سوی دیگر، بازار بازاریابی و کمپین‌های تبلیغاتی نیز تحت تأثیر این شرایط قرار گرفته است. داده‌های گزارش از کاهش حدود ۴۰ درصدی بازار کمپین‌های بازاریابی حکایت دارد. در عین حال، رفتار کاربران در مواجهه با رویدادهای پرمخاطب نشان داده است که در دوره‌های افت توجه عمومی، موضوعات و رویدادهای فراگیر می‌توانند بخش قابل توجهی از توجه کاربران را به خود اختصاص دهند؛ به‌عنوان نمونه، میزان توجه به محتوای مرتبط با جام جهانی پس از افت بازار، بیش از سه برابر افزایش داشته است.

در بخش دیگری از گزارش، وضعیت افکار عمومی نسبت به برندهای بانکی مورد بررسی قرار گرفته است. تحلیل داده‌های مربوط به پنج بانک ملی، سپه، صادرات، تجارت و پاسارگاد، میانگین امتیاز خالص احساسات (NSS) منفی ۵۱ را نشان می‌دهد. این داده‌ها تصویری از فضای گفت‌وگوی کاربران درباره برندهای بانکی در شبکه‌های اجتماعی ارائه می‌کند و اهمیت پایش مستمر افکار عمومی در فضای دیجیتال را برجسته می‌سازد.

تأکید بر ضرورت تصمیم‌گیری مبتنی بر داده در شرایط بحرانی

امیرحسین عسگری، مدیرعامل دیتاک، درباره هدف از تهیه و انتشار این گزارش گفت:

«یکی از دلایل اصلی ما برای تهیه و انتشار این گزارش،یادآوری یک اصل مهم به اکوسیستم است: اینکه اتفاقاً در شرایط بحرانی، نیاز ما به تصمیم‌گیری مبتنی بر داده بیشتر می‌شود، نه کمتر. وقتی منابع محدودتر می‌شوند و شرایط پیچیده‌تر می‌شود، تصمیم‌گیری بر اساس حدس، تجربه شخصی یا برداشت‌های پراکنده می‌تواند هزینه بسیار بیشتری به کسب‌وکارها و کل اکوسیستم تحمیل کند. در چنین شرایطی، داده می‌تواند یک زبان مشترک میان بازیگران مختلف ایجاد کند؛ زبانی که کمک می‌کند همه تصویر شفاف‌تر و نزدیک‌تری از واقعیت داشته باشند.

حتی بازیگرانی که در ظاهر منافع متفاوت یا بعضاً متضادی دارند، اگر بر سر یک تصویر مشترک از واقعیت به توافق برسند، می‌توانند تصمیم‌هایی بگیرند که هم برای خودشان و هم برای کل اکوسیستم نتیجه بهتری داشته باشد. به اعتقاد من، یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌هایی که اقتصاد دیجیتال ایران امروز به آن

نیاز دارد، همین زیرساخت داده و امکان تصمیم‌گیری مبتنی بر اطلاعات قابل اتکاست.

تهیه چنین گزارش‌هایی البته کار ساده‌ای نیست. با اینکه در دیتاک به‌صورت مستمر با داده‌های فضای آنلاین کار می‌کنیم، استخراج، پالایش و تحلیل داده‌ای که بتوان با اطمینان درباره آن صحبت کرد، زمان و منابع قابل توجهی می‌خواهد.

با این حال، ما خودمان را نسبت به انتشار این نوع داده‌ها متعهد می‌دانیم. در سال‌های گذشته هم تلاش کرده‌ایم این مسیر را به شکل مستمر ادامه دهیم؛ چون معتقدیم دیتاک تنها صاحب یک بخش از پازل است. ما می‌توانیم تصویری از فضای آنلاین و رفتار و واکنش کاربران ارائه کنیم، اما برای رسیدن به تصویر کامل‌تر، این داده باید در کنار داده‌های سایر شرکت‌ها، پلتفرم‌ها، نهادهای صنفی و پژوهشی قرار بگیرد.

اگراین قطعات کنار یکدیگر قرار بگیرند، به‌جای اینکه هر بازیگر بر اساس بخشی از واقعیت تصمیم بگیرد، می‌توانیم به یک فهم مشترک‌تر از وضعیت برسیم و کیفیت تصمیم‌گیری در کل اکوسیستم را افزایش دهیم.»

گزارش چگونه می‌تواند به تصمیم‌گیری کسب‌وکارها کمک کند؟

آیت شیرمحمدی، مشاور تحلیل و بینش در دیتاک، درباره نحوه استفاده صاحبان کسب‌وکار و مدیران بازاریابی و روابط عمومی از این گزارش گفت:

«هر داده‌ای زمانی ارزش پیدا می‌کند که به فهم بهتر یک مسئله و در نهایت به تصمیم‌گیری کمک کند. گزارش‌های داده‌محور هم با همین هدف تولید می‌شوند؛ یعنی قرار نیست صرفاً مجموعه‌ای از عدد و نمودار باشند، بلکه باید بخشی از واقعیت بازار را روشن‌تر کنند، روندها و تغییرات مهم را نشان دهند و تصویر دقیق‌تری از شرایط در اختیار تصمیم‌گیران بگذارند.

در این گزارش نیز تلاش شده صرفاً داده خام ارائه نشود و تا حد ممکن، الگوها، تغییرات و اتفاقات مهم از دل داده‌ها استخراج شود تا مخاطب بتواند تصویری قابل فهم‌تر از آنچه در فضای آنلاین رخ داده به دست بیاورد. از این منظر، چنین گزارشی می‌تواند نقطه شروع مناسبی برای تحلیل و تصمیم‌گیری باشد.

البته ارزش داده در همین مرحله متوقف نمی‌شود. هر کسب‌وکار باید این یافته‌ها را با شناختی که از برند، صنعت، مشتریان و شرایط خودش دارد ترکیب کند. ممکن است یک داده واحد برای دو کسب‌وکار معنای متفاوتی داشته باشد، چون مسئله، موقعیت و استراتژی آن‌ها یکسان نیست.

در واقع، گزارش کمک می‌کند تصویر بزرگ‌تر دیده شود و سؤال‌های دقیق‌تری شکل بگیرد. از این مرحله به بعد، هر مجموعه باید ببیند این داده‌ها برای مسئله خودش چه معنایی دارند و چطور می‌توانند به یک تصمیم یا اقدام مشخص تبدیل شوند.

در دیتاک نیز تلاش بر این بوده که چه در سامانه، چه درتحلیل‌ها و مشاوره‌ها و چه در گزارش‌های منتشرشده، داده صرفاً در سطح عدد باقی نماند و تا جای ممکن به فهم، بینش و در نهایت تصمیم و اقدام منجر شود.

بهترین استفاده از چنین گزارشی نیز زمانی شکل می‌گیرد که مخاطب آن را صرفاً مطالعه نکند، بلکه به‌عنوان یک لایه تحلیلی وارد فرایند تصمیم‌گیری خود کند و بر اساس مسئله‌ای که با آن مواجه است، از دل آن سؤال، بینش و اقدام استخراج کند.»

نظر کارشناسان و فعال حوزه

در ادامه این گزارش، دیدگاه و تحلیل تعدادی از کارشناسان و فعالان حوزه‌های اقتصاد دیجیتال، فناوری، بازاریابی و ارتباطات نیز درباره مهم‌ترین یافته‌های گزارش ارائه خواهد شد. این دیدگاه‌ها می‌تواند به درک دقیق‌تر پیامدهای تغییر رفتار کاربران و اثر قطعی اینترنت بر کسب‌وکارها و اکوسیستم دیجیتال ایران کمک کند.

احمد عطار زاده؛ رییس انجمن کسب و کارهای انلاین

«داده‌های شبکه‌های اجتماعی، اگر درست شنیده و تحلیل شوند، می‌توانند از یک صدای پراکنده، به تصویری قابل اتکا از افکار عمومی تبدیل شوند. گزارش‌هایی از این جنس، به تصمیم‌سازان و سیاست‌گذاران کمک می‌کنند پیش از آنکه جامعه را مدیریت کنند، آن را بهتر بفهمند.»

نغمه دانش آشتیانی؛ مدیر روابط عمومی فیلم‌نت

«گزارش دیتاک ۱۴۰۴ + بهار ۱۴۰۵ در حالی منتشر شد که دسترسی به اینترنت آزاد به‌عنوان یک حق عمومی در سال گذشته ۴۸ روز و سال‌جاری ۶۸ روز قطع بوده است؛ اتفاقی که به گفته اعداد باعث سخت‌تر شدن زندگی عادی و همچنین وضعیت کسب و کارها از خرد تا کلان شده است.

در یک نگاه کلی و شاید به‌زعم طرفداران همیشگی بستن فضاهای رسانه‌ای جهانی، این قطعی‌ها مصرف شبکه‌های داخلی را افزایش داده باشد ولی با نگاهی عمیق‌تر متوجه زیرزمینی‌تر شدن مصرف، بالا رفتن مصرف فیلترشکن‌ها و صدالبته ایجاد ناامنی بیشتر برای کاربران می‌شویم. همچنین تحلیل جامعه‌شناسی مشخص‌ می‌کند که در این یک سال و یک فصل، مردمی که ناگزیر به تحمل این فشارها شدند نه از سر اختیارِ و انتخابِ و نه به دلیل کارآیی شبکه‌های داخلی؛ بلکه به اجبار در بازه‌ای از زمان دست به کوچ زدند.

درنهایت امید می‌رود با دسترسی اینترنت آزاد و باکیفیت و آزادی شبکه‌های اجتماعی خارجی و فرصت رقابت برابر داخلی و خارجی، هم فناوری داخلی رشد کند هم به حق انتخاب کاربران احترام بیشتری گذاشته شود.»

دریافت گزارش کامل

گزارش سالانه دیتاک با هدف ارائه تصویری مبتنی بر داده از رفتار کاربران و تحولات فضای دیجیتال ایران تهیه شده و می‌تواند مورد استفاده مدیران و فعالان کسب‌وکار، متخصصان بازاریابی و ارتباطات، پژوهشگران و فعالان اکوسیستم استارتاپی و اقتصاد دیجیتال قرار گیرد.

نسخه کامل گزارش سالانه دیتاک ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵ از طریق لینک قابل دریافت است.