تا قبل از سال ۲۰۲۰، کمتر کسی تصور میکرد قیمت نفت روزی عددی منفی را روی تابلو نشان دهد. اما در ۲۰ آوریل همان سال، یکی از قراردادهای آتی نفت آمریکا برای تحویل ماه مه به زیر صفر رفت و در منفی ۳۷.۶۳ دلار بهازای هر بشکه تسویه شد. این اتفاق به این معنی نبود که نفت در بازار واقعی رایگان شده یا تولیدکنندگان به خریداران پول میدادند؛ قیمت منفی مربوط به یک قرارداد آتی مشخص بود که به روزهای پایانی خود رسیده بود.
- روزی که قیمت نفت منفی شد؛ چه اتفاقی افتاد؟
- قیمت منفی نفت یعنی چه؟
- چرا نفت در دوران کرونا زیر صفر رفت؟
- چرا نفت برنت منفی نشد؟
- آیا واقعاً برای خرید نفت به خریداران پول میدادند؟
- قیمت نفت چگونه از محدوده منفی برگشت؟
- بالاترین و پایینترین قیمت نفت در تاریخ چقدر بوده است؟
- تنشهای اخیر چگونه قیمت نفت را تغییر دادهاند؟
- آیا قیمت نفت میتواند دوباره منفی شود؟
این اتفاق در شرایطی رخ داد که کرونا مصرف نفت را بهشدت کاهش داده بود، مخازن ذخیرهسازی بهسرعت پر میشدند و قیمتها تا جایی پایین آمده بودند که تولید نفت برای بسیاری از شرکتها صرفه اقتصادی نداشت. همین ماجرا نشان داد بازار نفت، برخلاف ظاهر سادهاش، میتواند زیر فشار بحرانهای جهانی رفتارهایی کاملاً غیرمنتظره نشان دهد. در ادامه، هم ماجرای سقوط نفت به زیر صفر را بررسی میکنیم و هم سراغ پایینترین و بالاترین قیمتهای ثبتشده نفت در تاریخ میرویم.
روزی که قیمت نفت منفی شد؛ چه اتفاقی افتاد؟
قرارداد آتی نفت وست تگزاس اینترمدیت برای تحویل ماه مه، در پایان معاملات جمعه ۱۷ آوریل ۲۰۲۰ (۲۹ فروردین ۱۳۹۹) با قیمت ۱۸٫۲۷ دلار تسویه شد. اما در جلسه بعدی، یعنی دوشنبه ۲۰ آوریل، بازار وارد یکی از عجیبترین روزهای خود شد. قیمت قرارداد از ۱۷٫۷۳ دلار شروع شد، از صفر عبور کرد و در نهایت با نرخ منفی ۳۷٫۶۳ دلار بهازای هر بشکه تسویه شد.
البته پایینترین قیمت معاملهشده در همان روز حتی از این عدد هم کمتر بود و به منفی ۴۰٫۳۲ دلار رسید. بنابراین عدد معروف منفی ۳۷٫۶۳ دلار، پایینترین قیمت آن روز نبود، بلکه قیمت تسویه روزانه بود؛ یعنی نرخی که بورس بر اساس آن سود و زیان حساب معاملهگران را محاسبه کرد.
این سقوط درست در روزهای پایانی عمر قرارداد رخ داد. آخرین روز معامله این قرارداد ۲۱ آوریل بود و معاملهگرانی که نمیخواستند نفت فیزیکی تحویل بگیرند، زمان زیادی برای خروج از موقعیتهای خود نداشتند.
قیمت منفی نفت یعنی چه؟
نفت فقط در بازار فیزیکی معامله نمیشود؛ بخش مهمی از معاملات آن از طریق قراردادهای آتی انجام میشود. قرارداد آتی یعنی خریدار و فروشنده توافق میکنند مقدار مشخصی نفت را در تاریخی مشخص در آینده معامله کنند. تولیدکنندگان و مصرفکنندگان از این قراردادها برای مدیریت ریسک قیمت استفاده میکنند و معاملهگران مالی هم معمولاً با هدف کسب سود وارد آنها میشوند.
هر قرارداد استاندارد آتی WTI معادل هزار بشکه نفت خام است و قابلیت تحویل فیزیکی دارد. محل تحویل این نفت هم کوشینگ در ایالت اوکلاهماست؛ یکی از مراکز مهم ذخیرهسازی و انتقال نفت در آمریکا. بنابراین اگر کسی موقعیت خرید خود را تا سررسید باز نگه دارد، باید آمادگی تحویل گرفتن نفت را داشته باشد.
برای معاملهگری که نه مخزن دارد، نه دسترسی به خطوط لوله و نه برنامهای برای مصرف نفت، ماندن در چنین موقعیتی دردسرساز میشود. او معمولاً قبل از سررسید قراردادش را میفروشد و از معامله خارج میشود. اگر در بازار خریدار کافی وجود نداشته باشد، ممکن است مجبور شود قراردادش را حتی با قیمت منفی بفروشد؛ یعنی عملاً پول بدهد تا از تعهد تحویل گرفتن نفت خلاص شود.
مثلاً اگر فردی یک قرارداد هزاربشکهای را در قیمت ۲۰ دلار خریده باشد و آن را در منفی ۱۰ دلار ببندد، پیش از کارمزدها ۳۰ هزار دلار ضرر میکند؛ چون برای هر بشکه ۳۰ دلار زیان داده است. اینجاست که معنی نفت منفی روشن میشود: در قراردادهای آتی، صفر همیشه کف قیمت نیست.
چرا نفت در دوران کرونا زیر صفر رفت؟
قیمت منفی نفت فقط نتیجه افت تقاضا نبود. در آوریل ۲۰۲۰ چند عامل همزمان روی بازار فشار گذاشتند و شرایطی ساختند که فروشندگان برای خروج از قراردادهایشان حتی حاضر شدند نفت را با قیمت منفی بفروشند.
- سررسید قرارداد نزدیک بود: قرارداد آتی نفت WTI برای ماه مه به روزهای پایانی خود رسیده بود. معاملهگرانی که نمیخواستند نفت فیزیکی تحویل بگیرند، باید سریع از موقعیت خود خارج میشدند. اما وقتی خریدار کافی وجود نداشت، بعضی فروشندهها ناچار شدند قیمت منفی را هم بپذیرند.
- مصرف نفت ناگهان سقوط کرد: با شروع قرنطینهها، پروازها لغو شد، رفتوآمد خودروها کم شد و بسیاری از کسبوکارها تعطیل یا نیمهفعال شدند. در نتیجه مصرف بنزین، گازوئیل و سوخت هواپیما بهشدت پایین آمد و پالایشگاهها هم خرید نفت خام را کاهش دادند.
- تولید به همان سرعت کم نشد: تقاضا خیلی سریع افت کرد، اما تولیدکنندگان نفت نمیتوانستند یا نمیخواستند فوراً تولید را پایین بیاورند. همین فاصله باعث شد نفتی که مشتری نداشت، به سمت مخازن ذخیرهسازی برود.
- جنگ قیمتی عربستان و روسیه فشار را بیشتر کرد: در همان زمان، اختلاف عربستان و روسیه بر سر کاهش تولید باعث شد بازار با عرضه بیشتری روبهرو شود. این اتفاق درست زمانی افتاد که جهان به نفت کمتری نیاز داشت و همین تضاد، فشار روی قیمتها را چند برابر کرد.
- فضای ذخیرهسازی محدود شد: معمولاً گفته میشود مخازن پر شده بودند، اما نکته دقیقتر این است که فضای قابلاستفاده و قابلاجاره کم شده بود. یعنی حتی اگر بخشی از ظرفیت مخازن روی کاغذ خالی بود، معاملهگران نمیتوانستند بهراحتی و با هزینه منطقی از آن استفاده کنند.
چرا نفت برنت منفی نشد؟
WTI و برنت هر دو شاخص مهم قیمت نفتاند، اما شرایط معامله آنها یکی نیست. مشکل اصلی نفت وست تگزاس اینترمدیت این بود که قراردادش به تحویل فیزیکی نفت در کوشینگ اوکلاهما وصل میشد؛ جایی که فضای ذخیرهسازی محدود شده بود. اما برنت بیشتر با محمولههای دریایی ارتباط دارد و معاملهگران آن با همان فشار تحویل در یک نقطه مشخص روبهرو نبودند.
به همین دلیل، بحران روی WTI شدیدتر دیده شد. حتی در همان روزی که قرارداد ماه مه نفت وست تگزاس اینترمدیت منفی شد، قرارداد ماه ژوئن همین نفت حدود ۲۱ دلار قیمت داشت. یعنی بازار برای نفتی که دیرتر تحویل داده میشد، هنوز ارزش مثبت قائل بود. البته برنت هم از بحران در امان نماند و قیمت نقدی آن به یکی از پایینترین سطوح چند دهه اخیر رسید، اما مثل قرارداد نزدیک WTI وارد محدوده منفی نشد.
آیا واقعاً برای خرید نفت به خریداران پول میدادند؟
روی کاغذ بله؛ معاملهگران واقعاً توانستند قرارداد آتی WTI را با قیمت منفی بخرند. اما این به معنی دریافت ساده نفت رایگان همراه با پول نبود. هر قرارداد استاندارد WTI معادل هزار بشکه نفت خام است و کسی که آن را تا سررسید نگه میداشت، باید امکان تحویل گرفتن، حمل و ذخیرهسازی نفت را میداشت.
برای همین، ماجرا شبیه خرید یک کالا با تخفیف نبود. اگر معاملهگر مخزن، دسترسی لجستیکی و سرمایه کافی نداشت، خرید نفت در قیمت منفی میتوانست به یک دردسر بزرگ تبدیل شود. از طرف دیگر، منفیشدن نفت خام به این معنی نبود که بنزین هم رایگان میشود؛ چون هزینه پالایش، حملونقل، توزیع و مالیات همچنان در قیمت سوخت نقش دارند.
قیمت نفت چگونه از محدوده منفی برگشت؟
قیمت منفی دوام زیادی نداشت. همان قرارداد ماه مه، روز بعد و در آخرین روز معاملاتش دوباره با قیمت مثبت تسویه شد. با این حال، مثبتشدن قیمت به معنی پایان فوری بحران نبود. بازار هنوز با مازاد عرضه، کاهش مصرف و فشار سنگین روی شرکتهای نفتی روبهرو بود.
بهمرور، با کاهش تولید و بازگشت تدریجی رفتوآمدها، بخشی از فشار از بازار برداشته شد. قیمت WTI تا اوایل ژوئیه ۲۰۲۰ دوباره به محدوده ۴۰ دلار رسید و خبرهای مربوط به واکسن در ماههای بعد، انتظارات بازار را بهتر کرد. با این حال، برای بسیاری از شرکتهای نفتی، خسارت آن دوره فقط با برگشت قیمت جبران نشد؛ چون افت درآمد، بدهی بالا و کاهش فعالیتها اثرات ماندگارتری بر صنعت گذاشت.
بالاترین و پایینترین قیمت نفت در تاریخ چقدر بوده است؟
قیمت نفت بسته به شاخص، بازار و نوع محاسبه فرق میکند. جدول زیر، رکوردهای مشهور WTI و برنت را به دلار همان زمان نشان میدهد.
| رکورد | شاخص و نوع قیمت | تاریخ | دلار بهازای هر بشکه |
|---|---|---|---|
| بالاترین قیمت لحظهای WTI | معاملات آتی WTI | ۱۱ ژوئیه ۲۰۰۸ | ۱۴۷٫۲۷ |
| بالاترین قیمت لحظهای برنت | معاملات آتی برنت | ۱۱ ژوئیه ۲۰۰۸ | ۱۴۷٫۵۰ |
| پایینترین قیمت لحظهای WTI | قرارداد آتی تحویل مه ۲۰۲۰ | ۲۰ آوریل ۲۰۲۰ | منفی ۴۰٫۳۲ |
| پایینترین قیمت تسویه روزانه WTI | قرارداد آتی تحویل مه ۲۰۲۰ | ۲۰ آوریل ۲۰۲۰ | منفی ۳۷٫۶۳ |
چرا نفت در سال ۲۰۰۸ به حدود ۱۴۷ دلار رسید؟
جهش نفت در سال ۲۰۰۸ نتیجه ترکیب تقاضای قوی و عرضه محدود بود. اقتصادهایی مثل چین مصرف انرژی بیشتری داشتند، اما تولید جهانی نمیتوانست با همان سرعت بالا برود. همین فشار، قیمت نفت را تا محدوده ۱۴۷ دلار رساند.
اما با شروع بحران مالی، ورق برگشت. نگرانی از رکود و افت مصرف بالا رفت و قیمت نفت فقط چند ماه بعد تا محدوده ۳۰ دلار سقوط کرد. البته این رکورد اسمی بود و برای مقایسه دقیق با قیمتهای امروز، باید اثر تورم را هم در نظر گرفت.
چند نقطه عطف دیگر در تاریخ قیمت نفت
پیش از رکوردهای ۲۰۰۸ و ۲۰۲۰ هم بازار نفت شوکهای بزرگی دیده بود:
- ۱۹۷۳ و ۱۹۷۴: تحریم نفتی کشورهای عرب صادرکننده، عرضه را محدود کرد و و قیمت نفت را از حدود ۳ دلار به نزدیک ۱۲ دلار بهازای هر بشکه رساند
- ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵: رشد عرضه جهانی و انباشت ذخایر، فشار نزولی شدیدی ایجاد کرد. نفت برنت که در نیمه نخست ۲۰۱۴ بالای ۱۰۰ دلار بود، سال ۲۰۱۵ را زیر ۴۰ دلار به پایان رساند.
- ۲۰۲۲: حمله روسیه به اوکراین و نگرانی درباره اختلال در صادرات نفت روسیه، قیمت برنت را از حدود ۹۵ دلار به نزدیکی ۱۳۹ دلار بهازای هر بشکه رساند.
تنشهای اخیر چگونه قیمت نفت را تغییر دادهاند؟
با طولانیشدن جنگ و افزایش نگرانی درباره عبور نفتکشها از تنگه هرمز و مسیرهای صادراتی خلیج فارس، قیمت نفت در بهار ۲۰۲۶ جهش کرد. در ۲۹ آوریل، برنت با رشد بیش از ۶ درصدی روی ۱۱۸٫۰۳ دلار تسویه شد و بعد از پایان معاملات تا محدوده ۱۲۰ دلار هم بالا رفت. این جهش نشان داد بازار، ریسک اختلال در هرمز، بنادر ایران و مسیرهای صادراتی منطقه را هم وارد قیمت نفت کرده است.
اهمیت تنگه هرمز از اینجاست که حدود یکپنجم مصرف جهانی نفت و مایعات نفتی و نزدیک به یکچهارم تجارت دریایی نفت جهان از این مسیر عبور میکند. بنابراین حتی اختلال محدود در عبور نفتکشها هم میتواند نگرانی بازار را بالا ببرد.
از اوج ۱۲۰ دلاری تا بازگشت دوباره نگرانیها
با طولانیشدن جنگ و بستهشدن یا محدودشدن مسیرهای صادراتی، قیمت نفت در بهار ۲۰۲۶ جهش جدی داشت. در ۲۹ آوریل، برنت با رشد بیش از ۶ درصدی روی ۱۱۸.۰۳ دلار تسویه شد و بعد از پایان معاملات تا محدوده ۱۲۰ دلار هم بالا رفت. این جهش نشان داد بازار فقط قیمت نفت امروز را نمیبیند؛ بلکه ریسک ادامهدار شدن اختلال در هرمز، بنادر ایران و مسیرهای صادراتی منطقه را هم وارد قیمت میکند.
بعد از آن، هر بار نشانهای از مذاکره یا کاهش تنش دیده شد، قیمتها عقب نشستند. در تابستان، با خبرهایی درباره خروج دوباره بخشی از نفتکشها از هرمز و احتمال پیشرفت در مذاکرات، برنت تا محدودههای پایینتر برگشت.
در سپتامبر ۲۰۲۶، ورق دوباره برگشت. موج تازه درگیری میان ایران و آمریکا، حملات به نفتکشها و آسیب به زیرساختهای انرژی عربستان باعث شد نگرانی بازار از اختلال در عرضه دوباره بالا بگیرد و نفت تا حوالی ۱۰۸ دلار پیشروی کند. اهمیت حمله به خط لوله شرق به غرب عربستان در این بود که این مسیر، بخشی از صادرات نفت این کشور را بدون عبور از هرمز به دریای سرخ میرساند؛ بنابراین وقتی همین مسیر جایگزین هم آسیب میبیند، بازار احساس میکند راههای دورزدن بحران محدودتر شدهاند.
آیا هر تنشی قیمت نفت را بالاتر میبرد؟
نه لزوماً. بازار نفت فقط به خودِ خبر جنگ یا تنش واکنش نشان نمیدهد، بلکه میسنجد این اتفاق واقعاً چقدر عرضه نفت را کم میکند. اگر اختلال کوتاهمدت باشد، مسیرهای صادراتی باز بمانند یا تولیدکنندگان دیگر بتوانند کمبود را جبران کنند، فشار روی قیمت کمتر میشود.
نکته مهم این است که نفت فقط با واقعیت امروز حرکت نمیکند؛ انتظارات معاملهگران از روزهای بعد هم روی قیمت اثر میگذارد. برای همین، وقتی در ۱۰ مارس ۲۰۲۶ احتمال پایان نزدیک جنگ مطرح شد، برنت در بخشی از معاملات بیش از ۷ درصد افت کرد. بازار با این برداشت که شاید اختلال عرضه ادامهدار نباشد، بخشی از ریسک جنگ را از قیمت نفت کم کرد.
آیا قیمت نفت میتواند دوباره منفی شود؟
از نظر سازوکار بازار، بله؛ قیمت منفی برای قراردادهایی با شرایط مشابه ممکن است. اما چنین اتفاقی با یک افت معمولی در تقاضا یا چند دلار کاهش قیمت تکرار نمیشود. قرارداد آتی WTI در سال ۲۰۲۰ زمانی منفی شد که چند فشار بهطور همزمان روی بازار افتاد: نفت مازاد زیاد بود، فضای ذخیرهسازی کم شده بود، سررسید قرارداد نزدیک بود و معاملهگران فرصت زیادی برای خروج نداشتند.
مقایسه آن بحران با تنشهای اخیر یک نکته مهم را روشن میکند. نفت فقط نباید تولید شود؛ باید در زمان درست، جای درست و با امکان تحویل یا مصرف در دسترس باشد. در ۲۰۲۰ مشکل این بود که نفت اضافه جایی برای ماندن نداشت.
در تنشهای اخیر خاورمیانه اما نگرانی اصلی این است که نفت چطور به مشتری برسد. همین تفاوت نشان میدهد قیمت نفت فقط به میزان تولید وابسته نیست؛ گاهی محل تحویل، مسیر انتقال و امکان ذخیرهسازی هم بهاندازه خود نفت اهمیت پیدا میکنند.
