به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، حجاب از جمله احکامی است که همواره درباره چرایی و فلسفه آن پرسشهای فراوانی مطرح بوده است؛ آیا حجاب صرفاً یک دستور دینی برای پوشش است یا در پس آن، اهدافی فراتر از پوشاندن بدن و مو قرار دارد؟ قرآن کریم و روایات اسلامی، حجاب را در پیوند با مفاهیمی همچون عفاف، حفظ کرامت زن، امنیت اجتماعی و استحکام خانواده مطرح کردهاند. از سوی دیگر، درباره حدود پوشش و بهویژه پوشاندن مو نیز پرسشها و شبهاتی وجود دارد. بررسی آیات قرآن و آموزههای اسلامی نشان میدهد که حجاب در نگاه اسلام، تنها به نوع لباس محدود نمیشود، بلکه مجموعهای از پوشش، رفتار، وقار و رعایت حریمها را دربرمیگیرد.
تردیدی نیست که حجاب و پوشش زن از احکام ضروری اسلام به شمار میرود. قرآن کریم درباره این موضوع مهم میفرماید:
«یا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْواجِکَ وَ بَناتِکَ وَ نِساءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذلِکَ أَدْنی أَنْ یُعْرَفْنَ فَلا یُؤْذَیْنَ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِیماً»؛ احزاب(۳۳)، آیه ۵۹.
«ای پیامبر! به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو: جلبابها (روسریهای بلند) خود را بر خویش فرو افکنند. این کار برای اینکه [از کنیزان و آلودگان] شناخته شوند و مورد آزار قرار نگیرند، بهتر است و خداوند همواره غفور و رحیم است».
پوشش، پدیدهای است که سابقه آن به اندازه تاریخ حیات بشر قدمت دارد و جز پیروان برخی مکاتب که بر برهنهزیستی تأکید داشتهاند، تقریباً همه جوامع انسانی به شکلی آن را رعایت کردهاند. (ر.ک: مصطفوی، انسانیت از دیدگاه اسلامی، ص ۱۲۹.)
اهمیت حجاب
درباره اهمیت و فلسفه حجاب میتوان به چند نکته مهم اشاره کرد:
۱. کاهش خطا و خطر
یکی از آثار آشکار رعایت حجاب، ایجاد مصونیت برای زن در برابر طمعورزی و نگاههای هوسآلود افراد هوسباز است.
۲. حفظ احترام و شخصیت
رعایت حجاب از یک سو به مردان کمک میکند تا به صورت ناخواسته و خارج از چارچوبهای صحیح، عواطف و احساسات خود را هزینه نکنند؛ اما بیش از آن، برای زنان نقش حمایتی دارد تا ناخواسته و خارج از چارچوبهای اخلاقی، وسیله لذتانگاری دیگران قرار نگیرند و شخصیت و احترام آنان آسیب نبیند.
۳. حفظ نشاط و رغبت در خانواده
احکام الهی بیش از آنکه به معنای محدود کردن لذتها باشند، در جهت ماندگاری لذتها و استمرار نشاط و خوشیهای زندگی قرار دارند. از این منظر، حجاب اگرچه ممکن است از یک سو برای زنان محدودیت یا حتی موجب خستگی و زحمت باشد، اما از سوی دیگر میتواند احساسات را در مسیر سالم نگه دارد.
حجاب همچنین موجب تمرکز عاطفه و محبت در کانون خانواده میشود و زن و مرد را از بیتفاوتی نسبت به یکدیگر در نظام خانواده دور میکند. این مسئله از جمله بحرانهایی است که در جوامع غربی مورد توجه قرار گرفته است؛ به گونهای که در زمان شکلگیری خانواده، که عشق و محبت باید پایه استحکام آن باشد و میل جنسی نیز یکی از ابزارهای این پیوند محسوب میشود، این میل در مواردی رو به کاهش گذاشته و بنیان خانوادهها را متزلزل کرده است.
از سوی دیگر، عشق و عاطفه افراد ممکن است در سالهای پیش از ازدواج و حتی پس از آن، میان افراد متعددی پراکنده شود و در نتیجه تمرکز خود را از دست بدهد.
افزون بر این موارد، پیدایش فحشا و فرزندان نامشروع، افزایش طلاق، ازهمگسیختگی زندگی زناشویی، ناآرامیهای درونی و استمرار هیجانات جنسی که در متن حاضر از آثار برهنگی و عشوهگری زنان دانسته شده، از پیامدهای بیحجابی و بیبندوباری معرفی شده است. بر این اساس، حجاب میتواند نقش مهمی در ایجاد مصونیت داشته باشد.
مشخصههای حجاب و پوشش زن
حجاب و پوشش زن دارای ویژگیها و مشخصههایی است که برخی از مهمترین آنها عبارتاند از:
یک. حدود و میزان پوشش
هر اندازه بدن زن پوشیدهتر باشد، پوشش میتواند نقش مؤثرتری در دور کردن نگاههای ناظر داشته باشد. اگر نگاههای آلوده را همانگونه که در روایات آمده است، «تیرهای زهرآلود شیطان» بدانیم، پوشش زن مانند قوسی است که میتواند این تیرها را منحرف کرده و مانع رسیدن آنها به هدف شود.
از رسول خدا صلیاللهعلیهوآله روایت شده است:
«النَّظَرُ سَهْمٌ مَسْمُومٌ مِن سِهامِ اِبْلیس فَمَنْ تَرَکَها خوْفاً مِنَ اللَّهِ اَعْطاه اللَّهُ ایماناً یَجِدْ حَلاوَتهُ فی قَلْبِهِ.»
بحار، ج ۱۰۱، ص ۳۸.
بر این اساس، هر اندازه حجاب کمتر رعایت شود، زمینه بیشتری برای نگاههای آلوده و آسیبهای ناشی از آن ایجاد میشود. با توجه به این مسئله، چادر حجاب برتر دانسته شده است؛ زیرا با وجود رعایت سایر شرایط، بیشترین میزان پوشش و در نتیجه مصونیت بیشتری را به همراه دارد.
دو. کیفیت پوشش
میزان پوشانندگی لباس و نحوه دوخت آن بخش مهمی از حجاب را تشکیل میدهد. لباسهای نازک، تنگ و بدننما میتوانند زمینه جلب نگاههای هوسآلود را فراهم کنند؛ در مقابل، لباسهای مناسب و کاملاً پوشیده، مانع چنین نگاههایی میشوند.
سه. رنگ لباس
برخی رنگها میتوانند چشمها را خیره کرده و موجب جلب توجه شوند. عالمان دین هرچند درباره اصل رنگ لباس تأکید ویژهای ندارند، اما بر این نکته تأکید کردهاند که لباس نباید به گونهای باشد که موجب جلب توجه و ایجاد پیامدهای نامطلوب شود.
از همین رو، در طول تاریخ بسیاری از زنان مسلمان به انتخاب لباس مشکی برای حجاب روی آورده و از این طریق احساس امنیت و مصونیت بیشتری داشتهاند. این سنت حسنه مورد توجه و پذیرش پیامبر صلیاللهعلیهوآله و امامان علیهمالسلام نیز قرار گرفته است. همچنین گفتنی است که عبا و چادر مشکی در شمار لباسهای مکروه قرار نمیگیرد و از این حکم استثنا شده است.
چهار. شیوه گفتوگو و حرکت
حفظ وقار و متانت نیز همانند پوشش زن نقش مهمی در رعایت حجاب دارد و بیتوجهی به آن میتواند پیامدهای نامطلوبی به همراه داشته باشد. قرآن کریم یکی از صفات نیک زنان مؤمن را که در رفتار دختران حضرت شعیب جلوهگر شده، حیا و وقار معرفی میکند. قصص (۲۸)، آیه ۲۵.
پوشش مو در کجای قرآن آمده است؟
گاهی این ادعا مطرح میشود که اصل حجاب و مقابله با برهنگی پذیرفتنی است، اما در هیچ جای قرآن به صورت مستقیم درباره پوشاندن مو سخنی گفته نشده است. در پاسخ باید توجه داشت که زنان حتی پیش از نزول آیه حجاب نیز موهای خود را میپوشاندند و مسئله اصلی، آشکار بودن قسمتهایی مانند گردن، گوش و زیر گلو بود.
همانگونه که مفسران بزرگی مانند شیخ طوسی و طبرسی بیان کردهاند، در گذشته دو نوع روسری میان زنان رایج بود: روسریهای کوچک که «خِمار» یا «مقنعه» نامیده میشد و معمولاً در خانه مورد استفاده قرار میگرفت و روسریهای بزرگتر که برای بیرون از خانه استفاده میشد.
زنان با روسری بزرگ که «جلباب» نام داشت و از «مقنعه» بزرگتر و از «ردا» کوچکتر بود و شباهتی به چادر امروزی داشت، مو و تمام بدن خود را میپوشاندند.
درباره جلباب گفته شده است:
«الجلباب خمارالمرأه الذی یغطّی رأسها و وجهها اذا خرجت لحاجه»؛
(التبیان فی تفسیر القرآن، ج ۸، ص ۳۶۱؛ مجمع البیان، ج ۸ – ۷، ص ۵۷۸).
یعنی جلباب همان روسری مخصوص زن است که هنگام خروج از خانه برای انجام کاری، سر و صورت خود را با آن میپوشاند.
عبارت «یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ» نیز به نزدیک کردن جلباب به بدن و پوشاندن سر و روی خود با آن اشاره دارد؛ مجمع البیان، ص ۵۸۰؛ المیزان، ج ۱۶، ص ۳۶۱.
بنابراین، پوشش نباید صرفاً جنبه تشریفاتی داشته باشد؛ به این معنا که چادر یا پوششهای بزرگ مانند مانتو تنها ظاهری از پوشیدگی ایجاد کنند، اما تمام بدن را نپوشانند. چنین وضعیتی میتواند در مفهوم روایت «کاسیات عاریات» یعنی زنانی که ظاهراً پوشیدهاند اما در واقع برهنهاند، قرار گیرد.
از رسول خدا صلیاللهعلیهوآله روایت شده است:
«صنفان من اهل النار لم أرهما قوم معهم سیاط کأذناب البقر یضربون بها الناس و نساء کاسیات عاریات، ممیلات مائلات، رؤسهنّ کأسنمه البُخت المائله … .»
میزان الحکمه، ج ۲، ص ۲۵۹.
بر اساس آنچه از آیه برداشت میشود، بانوان باید با رعایت مراقبت و پوشش، جامه خود را به گونهای بر بدن قرار دهند که نشانهای از عفاف و وقار آنان باشد. از پایان آیه نیز میتوان دریافت که پوشش مطلوب، پوششی است که به صورت طبیعی حریم ایجاد کرده و افراد هوسباز را از نزدیک شدن و تعرض بازمیدارد.
منبع:موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل بیت(ع)
