به گزارش سرویس انرژی تابناک، قیمت نفت دوباره به بالای ۱۰۰ دلار رسید، اما اتفاق مهمتر از خود عدد ۱۰۰ دلار در جای دیگری در حال رخ دادن است.
بازار جهانی با کمبود فزاینده فرآوردههای نفتی، بهویژه گازوئیل، مواجه شده؛ این در شرایطی است که اختلال در تردد نفتکشها در تنگه هرمز و حملات به زیرساختهای انرژی خاورمیانه عرضه نفت و فرآورده را تحت فشار قرار داده و ظرفیت پالایش نیز در چند نقطه مهم جهان کاهش یافته است.
ادامه این روند میتواند برای اقتصاد جهانی بسیار پیچیدهتر از یک افزایش ساده در قیمت نفت باشد زیرا این بار شوک انرژی مستقیم به بنزین، گازوئیل، حملونقل، هزینه تولید و در نهایت تورم مصرفکننده منتقل میشود.
برنت در معاملات روز چهارشنبه برای نخستین بار دوباره از مرز ۱۰۰ دلار عبور کرد و تا حدود ۱۰۰.۶۶ دلار در هر بشکه بالا رفت؛ نفت خام آمریکا نیز به حدود ۹۵.۷۷ دلار رسید. همزمان، بازار فیزیکی فرآوردهها تحت فشار بیشتری قرار گرفته است. رویترز گزارش داده که قیمت برخی فرآوردههای فیزیکی از جمله سوختهای حملونقل بهشدت افزایش یافته و حاشیه سود پالایش گازوئیل به رکوردهای کمسابقه رسیده است.
مشکل بعدی ممکن است نفت نباشد
در حالت عادی، وقتی قیمت نفت خام بالا میرود، بازار انتظار دارد تولیدکنندگان با افزایش عرضه و پالایشگاهها با افزایش تولید فرآورده بخشی از فشار را خنثی کنند. اما شرایط فعلی متفاوت است. بخشی از ظرفیت پالایش خاورمیانه در نتیجه جنگ و حملات از مدار خارج شده و محدودیتهای روسیه و برخی مشکلات پالایشگاهی در چین نیز انعطاف بازار را کاهش داده است.
برآوردهای منتشرشده در روزهای اخیر نشان میدهد تولید پالایشگاهی جهان از حدود ۸۶ میلیون بشکه در روز به حدود ۸۰ میلیون بشکه در روز کاهش یافته؛ شکافی که در صورت تداوم میتواند بازار فرآوردهها را حتی بیشتر از بازار نفت خام تحت فشار قرار دهد.
این تفاوت بسیار مهم است. یک اقتصاد ممکن است در مقطعی نفت خام کافی برای خرید داشته باشد، اما اگر پالایشگاه کافی برای تبدیل آن نفت به بنزین، گازوئیل و سوخت جت وجود نداشته باشد، مصرفکننده همچنان با کمبود و افزایش قیمت مواجه خواهد شد.
گازوئیل در این میان حساسترین نقطه بازار است. رویترز گزارش داده که فعالان صنعت انتظار دارند عرضه جهانی گازوئیل تا زمستان همچنان محدود بماند. جنگ در اوکراین و درگیریهای خاورمیانه همزمان بخشی از ظرفیت پالایشی روسیه و خاورمیانه را مختل کرده و حدود ۴ میلیون بشکه در روز از عرضه گازوئیل این مناطق را تحت تأثیر قرار داده است. در مقابل، پالایشگاههای آمریکا با ظرفیت بالا کار میکنند، اما هنوز برای جبران کامل این کسری کافی نیستند.
گازوئیل مهمتر از بنزین!
افزایش قیمت بنزین مستقیماً هزینه خانوارها را بالا میبرد، اما گازوئیل اثر بسیار گستردهتری بر اقتصاد دارد. کامیونها، کشتیها، ماشینآلات کشاورزی، تجهیزات عمرانی و بخش بزرگی از حملونقل کالا به گازوئیل وابستهاند؛ بنابراین گران شدن این سوخت تنها به افزایش هزینه سوختگیری یک خودرو ختم نمیشود؛ بلکه میتواند قیمت حمل کالا و در مرحله بعد قیمت خود کالاها را بالا ببرد.
به همین دلیل است که افزایش حاشیه سود پالایش گازوئیل به یک شاخص مهم برای اقتصاد جهانی تبدیل شده است. طبق گزارش رویترز، فاصله قیمتی گازوئیل نسبت به نفت خام یا همان Diesel Crack Spread به حدود ۱۰۸ دلار در هر بشکه رسیده؛ رقمی که نشاندهنده فشار شدید بر بازار فرآورده است.
در اروپا نیز نشانههای مشابهی دیده میشود. حاشیه سود پالایش بنزین در ابتدای سپتامبر به بیش از ۶۲ دلار در هر بشکه رسید و موجودی بنزین در مرکز تجاری آمستردام، روتردام و آنتورپ به پایینترین سطح از سپتامبر ۲۰۲۱ رسید. در بازار گازوئیل اروپا نیز حاشیه سود پالایش به حدود ۷۹ دلار در هر بشکه رسید. این اعداد نشان میدهند که بحران دیگر فقط در بازار نفت خام اتفاق نمیافتد؛ بازار فرآوردهها نیز به یک نقطه آسیبپذیر تبدیل شده است.
شوک عرضه به نفت محدود نمیشود
تنگه هرمز همچنان مهمترین نقطه آسیبپذیر بازار انرژی جهان است. بر اساس دادههای آژانس بینالمللی انرژی، حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت در روز، معادل تقریباً یکچهارم تجارت دریایی نفت جهان، از این مسیر عبور میکند و حدود ۸۰ درصد این نفت به مقصد آسیا میرود. در حوزه گاز طبیعی مایع نیز حدود ۹۳ درصد صادرات LNG قطر و ۹۶ درصد صادرات LNG امارات از هرمز عبور میکند؛ مجموع این جریانها معادل حدود ۱۹ درصد تجارت جهانی LNG است.
در روزهای اخیر تردد کشتیها از این مسیر بار دیگر کاهش قابل توجهی داشته است. به همین دلیل بازار حتی با وجود ادامه بخشی از صادرات، ریسک عرضه را در قیمتها لحاظ میکند.
نکته مهم این است که اختلال در هرمز فقط مقدار نفت موجود در بازار را کاهش نمیدهد؛ بلکه مسیرهای تجاری را طولانیتر، بیمه و حمل را گرانتر و دسترسی پالایشگاهها به خوراک مناسب را دشوارتر میکند. در چنین شرایطی حتی نفتی که در جهان وجود دارد، لزوماً بهموقع و با هزینه قبلی به پالایشگاه مصرفکننده نمیرسد.
اولین قربانی نفت ۱۰۰ دلاری!
افزایش قیمت نفت معمولاً با یک تصویر ساده توضیح داده میشود: نفت گران میشود، بنزین گران میشود و خانوارها هزینه بیشتری میپردازند. اما در بحران فعلی، زنجیره پیچیدهتر است.
ابتدا هزینه نفت خام افزایش مییابد. سپس هزینه حمل و بیمه بالا میرود. در مرحله بعد، محدودیت ظرفیت پالایش باعث افزایش قیمت فرآورده میشود. گازوئیل گرانتر، هزینه حمل کالا را افزایش میدهد و این هزینه به زنجیره توزیع منتقل میشود. صنایع نیز با انرژی و حمل گرانتر مواجه میشوند و در نهایت بخشی از این افزایش هزینه به قیمت کالا و خدمات منتقل خواهد شد.
به همین دلیل، نفت ۱۰۰ دلاری میتواند برای بانکهای مرکزی دردسرساز شود. اگر افزایش قیمت انرژی موقتی باشد، اقتصادها میتوانند آن را تحمل کنند. اما اگر قیمت نفت و فرآوردهها برای چند ماه بالا بماند، فشار تورمی میتواند ماندگارتر شود و تصمیمگیری بانکهای مرکزی درباره نرخ بهره را دشوار کند. بازارهای مالی نیز همین نگرانی را دنبال میکنند؛ بازگشت نفت به بالای ۱۰۰ دلار بار دیگر موضوع تورم را به مرکز توجه سرمایهگذاران بازگردانده است.
نفت ۱۰۰ دلاری بماند چه میشود؟
اگر نفت برای چند روز یا چند هفته بالای ۱۰۰ دلار بماند و جریان صادرات خاورمیانه به حالت عادی بازگردد، احتمالاً بخش مهمی از شوک قیمتی تخلیه خواهد شد. اما اگر اختلال در هرمز و محدودیت ظرفیت پالایش ادامه پیدا کند، بازار با مشکل بزرگتری مواجه خواهد شد.
اداره اطلاعات انرژی آمریکا برآورد کرده که موجودی جهانی نفت در سهماهه دوم ۲۰۲۶ بهطور متوسط روزانه ۴.۲ میلیون بشکه کاهش یافته و انتظار دارد در سهماهه سوم نیز کاهش موجودی به حدود ۳.۸ میلیون بشکه در روز برسد. این یعنی بازار برای جبران اختلال عرضه در حال مصرف ذخایر است و پایین آمدن قیمت نفت پس از بازگشت آرامش، بدون بازسازی موجودیها چندان پایدار نخواهد بود.
موج بعدی گرانی انرژی در راه است؟
در چنین شرایطی، خطر اصلی تنها «نفت گران» نیست؛ خطر بزرگتر، ترکیب نفت گران با فرآورده گران و ظرفیت پالایشی محدود است. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، اقتصاد جهانی ممکن است با نسخهای از شوک انرژی روبهرو شود که اثر آن از پمپ بنزین آغاز میشود، به کرایه حملونقل و هزینه تولید میرسد و در نهایت در قیمت کالاهای روزمره دیده میشود.
مرز ۱۰۰ دلار را نباید فقط یک عدد روانی در بازار نفت دانست. مسئله اصلی این است که بازار جهانی تا چه زمانی میتواند هم نفت خام، هم پالایشگاه و هم مسیرهای انتقال انرژی را همزمان تحت فشار تحمل کند. موج بعدی گرانی انرژی ممکن است نه از چاه نفت، بلکه از پالایشگاه و جایگاه سوخت آغاز شود.
