به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، مادری بدون روسری و با لباسهایی کوتاه و تنگ در خیابان راه میرود و پدری با شلوارک، گاهی لباسهای آستینحلقهای و حتی خالکوبیهای مختلف، بخشهایی از بدن خود را در معرض دید قرار میدهد. پیام غیرمستقیم چنین رفتاری برای فرزند چیست؟ شاید این باشد: «دخترم! پسرم! حجاب ارزش چندانی ندارد و غیرت مفهومی مربوط به گذشته است.»
بنابر روایت فارس، نوجوان امروز در نقطهای میان دو نگاه قرار گرفته است؛ از یک سو با الگوهای جدید پوشش و مُدِ برهنگی مواجه است و از سوی دیگر، با مفهوم کرامت و پوشش. زمانی که خانواده نتواند الگوی مناسبی برای پوشش باشد، نوجوان میان آنچه در خانه میبیند و آنچه در خیابان و فضای مجازی تجربه میکند، دچار سردرگمی میشود. در چنین شرایطی، این پرسش مطرح است که حریمها کجا رفتهاند؟
نگاهی به تأثیر بیحجابی بر روان و هویت نوجوانان
حجاب را نمیتوان تنها مجموعهای از بایدها و نبایدهای شرعی دانست؛ پوشش، در کنار ابعاد دینی، دارای جنبههای تربیتی، روانی و اجتماعی نیز هست و میتواند بر گروههای مختلف جامعه تأثیر بگذارد.
هنگامی که از مسئله حجاب و چالشهای آن صحبت میشود، معمولاً تمرکز بر بزرگسالان است؛ در حالی که نوجوانان یکی از مهمترین گروههایی هستند که در این میان نباید از آنها غافل شد. نوجوان در مرحلهای از زندگی قرار دارد که هنوز در حال کشف و ساختن هویت خود است. او ممکن است فلسفه پوشش را بهطور کامل نشناسد و در برابر حجم گسترده الگوهایی که از فضای مجازی، رسانه و جامعه دریافت میکند، ابزار کافی برای تحلیل و انتخاب نداشته باشد.
در همین شرایط، بسیاری از والدین نیز به دلیل درگیری با مسائل اقتصادی و روزمره، فرصت کافی برای گفتوگوی عمیق با فرزندانشان ندارند و گاهی متوجه نمیشوند نوجوانشان در فضای مجازی و محیط اجتماعی با چه الگوهایی مواجه است.
تأثیر بیحجابی بر نوجوانان؛ دختران و پسران
۱. سردرگمی در شکلگیری هویت؛ «من چه کسی هستم؟»
دوران نوجوانی، زمان شکلگیری و کشف هویت است. اگر نوجوان بهطور مداوم با پوششهای نامناسب، رفتارهای ناهماهنگ با سن یا آرایشهای زودهنگام مواجه شود، ممکن است تصویری نادرست از زن بودن یا مرد بودن در ذهن او شکل بگیرد.
دختر نوجوان ممکن است به این نتیجه برسد که ارزش او بیش از آنکه به شخصیت و تواناییهایش مربوط باشد، به دیده شدن ظاهر و اندامش وابسته است. پسر نوجوان نیز ممکن است به تدریج نگاه کردن به ظاهر و اندام دیگران را رفتاری عادی تلقی کند و مفهوم غیرت برایش کمرنگ شود.
نتیجه چنین روندی میتواند نسلی باشد که نهتنها در شناخت هویت خود با مشکل مواجه است، بلکه احترام به حریم دیگران را نیز به اندازه کافی جدی نمیگیرد.
۲. عادی شدن زودهنگام روابط سطحی
وقتی نوجوان هر روز در محیط اجتماعی با پوششهایی مواجه شود که مرزهای حریم شخصی را رعایت نمیکنند، احتمال دارد چنین رفتارهایی به تدریج برای او عادی شود.
در این وضعیت، ممکن است دیگر میان لباسی که برای محیط خانه مناسب است و لباسی که برای حضور در اجتماع انتخاب میشود، تفاوت چندانی نبیند. در ذهن او نیز جذابیت ظاهری میتواند جای ارزشهایی مانند اخلاق، شخصیت، دانش و توانمندی را بگیرد.
۳. کمرنگ شدن غیرت و مسئولیتپذیری در پسران
پسران نوجوان نیز از الگوهای پوششی موجود در جامعه تأثیر میپذیرند. مواجهه مداوم با پوششهای نامناسب ممکن است به مرور نگاه آنها را تغییر دهد و مفهوم غیرت برایشان به موضوعی قدیمی و مربوط به نسلهای گذشته تبدیل شود.
در چنین شرایطی، ممکن است این تصور در ذهن نوجوان شکل بگیرد که «همه چیز در جامعه آزاد است». تداوم این نگرش در آینده میتواند مسئولیتپذیری فرد را در برابر همسر و خانواده تحت تأثیر قرار دهد.
۴. عمیقتر شدن شکاف میان والدین و فرزندان
زمانی که یک مادر بدون روسری و با پوشش نامناسب در جامعه حاضر میشود، ممکن است دختر نوجوان رفتار او را به عنوان مهمترین الگوی عملی خود ببیند و با خود فکر کند: «اگر حجاب ارزش مهمی دارد، چرا مادرم آن را رعایت نمیکند؟»
این تناقض زمانی جدیتر میشود که همان مادر از دخترش بخواهد با پسرها رفتوآمد نداشته باشد، حیا را رعایت کند یا از برخی بازیها و محتواهای دیجیتال دوری کند.
نوجوان در چنین موقعیتی دو پیام متفاوت دریافت میکند: از یک سو والدین از رعایت حریم و محدودیت در برخی مسائل سخن میگویند و از سوی دیگر، خودشان در موضوعی مانند پوشش مرزی برای رفتارشان قائل نیستند.
ممکن است نوجوان با خود بگوید: «تو در یکی از مهمترین مسائل برای خودت محدودیتی تعیین نمیکنی، اما از من انتظار داری در مسائل دیگر مقید باشم؟»
از سوی دیگر، نسل قبل ممکن است به نوجوان بگوید حجاب واجب است، اما رفتار روزمره و قابل مشاهده مادر برای نوجوان ملموستر از توصیههای انتزاعی است. در نتیجه، نوجوان ممکن است نه توصیههای مادر را بپذیرد و نه خود را به نسل قبل نزدیک احساس کند.
این وضعیت میتواند به نوعی گسست هویتی منجر شود؛ به گونهای که نوجوان مرجعیت هیچکدام از این دو گروه را برای خود نپذیرد. در واقع، ناهماهنگی میان گفتار و رفتار والدین میتواند اعتبار نسل قبل را در ذهن نوجوان تضعیف کند و شکاف نسلی را عمیقتر سازد.
۵. فشار روانی دوگانه؛ خانه در برابر جامعه
بسیاری از نوجوانان در خانه با الگویی مشخص روبهرو هستند، اما در خیابان، مدرسه و فضای مجازی الگوهایی کاملاً متفاوت مشاهده میکنند. این دوگانگی ممکن است آنها را با استرس، پنهانکاری و حتی پرخاشگری مواجه کند.
برای مثال، دختری را تصور کنید که در خانه از او خواسته میشود پوشش خاصی داشته باشد، اما در مدرسه دوستانی دارد که بدون حجاب هستند. او در چنین شرایطی ممکن است خود را میان دو انتخاب ببیند: اینکه مورد تأیید خانواده باشد یا در میان دوستانش پذیرفته شود.
راهکارهای مهارتمحور برای کاهش فشار روانی دوگانه
۱. گفتوگوی بدون قضاوت در خانه
والدین بهتر است به جای دستور دادن و امر و نهی مستقیم، فضایی امن برای گفتوگو ایجاد کنند و اجازه دهند نوجوان نگرانیها و تجربههایش را بیان کند.
برای نمونه، میتوان از دختر پرسید: «در مدرسه درباره پوشش با چه چالشهایی روبهرو میشوی؟ دوستانت درباره این موضوع چه نظری دارند؟»
چنین گفتوگویی باعث میشود نوجوان احساس نکند میان دو جبهه گرفتار شده و کسی قصد دارد بدون شنیدن حرفهایش برای او تصمیم بگیرد.
۲. جدا کردن «ارزش» از «هنجار اجتماعی»
لازم است به نوجوان کمک کنیم تفاوت میان باور شخصی و فشار گروه همسالان را تشخیص دهد. میتوان از او پرسید: «اگر هیچکس تو را نمیدید، خودت چه نوع پوششی را ترجیح میدادی؟»
این نوع پرسش، به جای تحمیل پاسخ، نوجوان را به فکر کردن درباره انتخاب خودش دعوت میکند و به او فرصت میدهد ضرورت و معنای پوشش مورد نظر والدین را بهتر بررسی کند.
۳. آموزش مهارت «نه گفتن» محترمانه
به دختر نوجوان میتوان آموخت که در برابر فشار دوستان بدون دعوا یا پرخاشگری از انتخاب خود دفاع کند و مثلاً بگوید: «این انتخاب من است، لطفاً به آن احترام بگذار.»
یادگیری چنین مهارتی میتواند نوجوان را از پنهانکاری و فشار روانی ناشی از نپذیرفتن خواسته دیگران دور کند.
۴. جایگزین کردن انتخاب آگاهانه به جای اجبار
به جای اینکه صرفاً گفته شود «باید این لباس را بپوشی»، میتوان درباره کارکرد و فایده یک پوشش مناسب صحبت کرد و گفت: «این نوع پوشش میتواند کمک کند در جمعهای مختلف آرامش بیشتری داشته باشی.»
در این صورت، نوجوان ممکن است پوشش را نه یک محدودیت تحمیلی، بلکه ابزاری برای حفظ آرامش و توانمندی خود ببیند.
۵. مدیریت و بررسی فضای مجازی
والدین میتوانند همراه فرزندشان محتوای صفحاتی را که دنبال میکند بررسی کنند و درباره تأثیر این محتواها بر ذهنیت و نگرش او گفتوگو داشته باشند.
هدف از این کار نباید صرفاً رد کردن یا حذف محتوا باشد؛ بلکه بهتر است با رویکردی مبتنی بر سواد رسانهای به نوجوان کمک شود خودش محتوای مناسب و نامناسب را تشخیص دهد.
۶. معرفی الگوهای موفق متناسب با انتخاب نوجوان
میتوان افراد موفقی را به نوجوان معرفی کرد که ضمن برخورداری از عزتنفس و موفقیت، پوششی نزدیک به انتخاب و سلیقه او دارند. این کار میتواند به نوجوان نشان دهد که موفقیت، مقبولیت و استقلال الزاماً با یکدیگر در تضاد نیستند.
هدف نهایی این است که نوجوان بتواند هویت مستقل خود را پیدا کند و فشار، استرس و پنهانکاری به تدریج جای خود را به انتخاب آگاهانه و اعتمادبهنفس بدهد.
ریشهیابی آسیبها در نوجوانان
تغییر الگوهای پوشش نوجوانان اتفاقی نیست که یکشبه رخ داده باشد؛ بلکه نتیجه زنجیرهای از غفلتهای کوچک و بزرگ است.
از یک سو، خانوادهها به دلیل فشارهای اقتصادی، مشغلههای روزمره و سبک زندگی ماشینی، فرصت کمتری برای گفتوگوی عمیق با فرزندان خود پیدا کردهاند. از سوی دیگر، فضای مجازی به شکل مداوم حجم زیادی از محتوا و الگوهای پوششی غیربومی و نامناسب را در برابر نوجوان قرار میدهد.
این روند میتواند به تدریج باعث شود حیا در ذهن نوجوان به جای آنکه یک ارزش تلقی شود، به عنوان مفهومی قدیمی و دستوپاگیر دیده شود.
در این میان، نظام آموزشی نیز گاهی یا سکوت میکند یا با شیوههایی صرفاً خشک و دستوری وارد موضوع میشود؛ روشی که نهتنها لزوماً برای نوجوان جذاب نیست، بلکه در برخی موارد میتواند مقاومت او را بیشتر کند.
راهکارهای نجات از بحران
برای عبور از این بحران خاموش، صرفاً نمیتوان به ابزارهای تنبیهی و نظارتی تکیه کرد؛ بلکه لازم است در شیوههای تربیتی بازنگری اساسی صورت گیرد.
نخستین گام این است که پدر و مادر پیش از هر توصیهای، خودشان الگوی عملی پوشش متعهدانه و همراه با کرامت باشند. نوجوان ممکن است بسیاری از حرفهای والدین را به مرور فراموش کند، اما رفتارهایی را که هر روز مشاهده میکند، بهراحتی از ذهن خود پاک نمیکند.
در کنار خانواده، مدرسه و رسانه نیز میتوانند با تولید محتوای جذاب، خلاقانه و داستانی، مفهوم حجاب را برای نوجوان توضیح دهند؛ نه صرفاً به عنوان یک محدودیت، بلکه به عنوان عاملی برای تقویت شخصیت و استقلال او.
برای مثال، میتوان به نوجوان نشان داد که حیا و پوشش مناسب میتواند به او قدرت «نه گفتن» در برابر نگاههای مزاحم و امکان انتخاب آگاهانه یک هویت مستقل را بدهد.
همچنین ضروری است نظام آموزشی، موضوع مُد و پوشش را صرفاً با رویکرد حذف و منع دنبال نکند، بلکه آن را به عنوان موضوعی فرهنگی و هنری وارد فضای آموزشی کند.
برگزاری کارگاههای گفتوگو و آموزش مهارتهای انتخاب میتواند به نوجوان کمک کند تا در برابر موجهای رسانهای، بدون انفعال یا واکنشهای افراطی، درباره پوشش و سبک زندگی خود تصمیمی آگاهانه بگیرد.
