به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، قرآن کریم تنها مجموعهای از احکام و دستورهای دینی نیست، بلکه در پرتو روایات اهلبیت(ع)، لایههای عمیقتری از معارف آن، از جمله مباحث مربوط به ولایت و مهدویت آشکار میشود. در روایات و تفاسیر اهلبیت(ع)، بسیاری از آیات قرآن با حقیقت ولایت و وجود مقدس حضرت ولیعصر(عج) ارتباط یافتهاند و از این طریق، ابعاد تازهای از فرهنگ انتظار نمایان میشود.
بنابر روایت ایکنا در مجموعه گفتوگوهای «در پرتو آیات مهدوی» با علیاکبر توحیدیان، پژوهشگر قرآن، به بررسی آیات و روایات مرتبط با مهدویت از ابتدای قرآن میپردازد تا پیوند میان قرآن کریم و آخرین حجت الهی، دقیقتر تبیین شود.
پس از طرح مباحث مقدماتی، اکنون به بررسی آیات مهدوی در جزء نخست قرآن میپردازیم. با صرفنظر از آیه عظیمه و ولایتمحور «بسمله» که پیشتر بهصورت مستقل درباره آن بحث کردهاید، نخستین آیه مورد توجه، «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» است. این آیه چه ارتباطی با مهدویت دارد و دلیل تکرار ۱۰۰ باره آن در نماز منسوب به امام زمان(عج) چیست؟
پاسخ: اگر از «بسمله» صرفنظر کنیم، در میان آیات سوره مبارکه حمد که یکی از ارکان سورههاست، عبارت «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» و پس از آن دو آیه «اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ» و «صِرَاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ» از ارتباط ویژهای با موضوع مهدویت برخوردارند.
یکی از وجوه اهمیت «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» این است که این آیه در نماز حاجتی منسوب به حضرت ولیعصر(عج) جایگاه ویژهای دارد. این نماز را بسیاری از مؤمنان، بهخصوص در مسجد مقدس جمکران، بهجا میآورند و در هر رکعت، این آیه ۱۰۰ مرتبه تکرار میشود.
البته انجام این نماز منحصر به مسجد مقدس جمکران نیست و مؤمنان میتوانند برای طلب حاجت، در هر مکان و زمانی آن را اقامه کنند. کیفیت آن نیز همانند نماز صبح است؛ با این تفاوت که در هر رکعت، پس از رسیدن به آیه «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ»، این عبارت ۱۰۰ بار تکرار میشود. پس از آن، ذکر رکوع و سجود هر کدام هفت مرتبه گفته میشود و در پایان نماز نیز توصیه شده است که ۱۰۰ صلوات در حالت سجده فرستاده شود.
اما پرسش اصلی این است که چرا «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» باید ۱۰۰ بار تکرار شود؟ پاسخ را باید در پیوند معنایی عمیق این آیه با حقیقت مهدویت جستوجو کرد. بنابراین، این تکرار را نمیتوان تنها تکراری لفظی و بدون پشتوانه معنایی دانست.
آیات پیش از این بخش، بیشتر ناظر بر توحید نظری هستند؛ اما با رسیدن به «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ»، سخن وارد مرحله توحید عملی میشود. استاد شهید مطهری(ره) نیز در تفسیر سوره حمد تأکید میکند که در این فراز، توحید عبادی ظهور پیدا میکند و این توحید عبادی، مقدمهای برای تحقق حکومت جهانی حضرت ولیعصر(عج) بهشمار میرود.
انسان با تکرار ۱۰۰ باره این آیه، بارها و بارها بر این حقیقت تأکید میکند که تنها خداوند را عبادت میکند و تنها از او یاری میطلبد. تداوم چنین ذکری میتواند زمینه ایجاد نورانیت در وجود انسان را فراهم کند؛ نورانیتی که انسان را آماده درخواست هدایت میسازد. به همین دلیل، بلافاصله پس از آن میخوانیم: «اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ»؛ یعنی «ما را به راه راست هدایت کن.»
این صراط مستقیم، در این نگاه، همان مسیر ولایت الهی است؛ راهی که حضرت ولیعصر(عج) مظهر کامل آن بهشمار میروند.
نکته مهم دیگر، استفاده از صیغه جمع در این آیات است. در نماز نمیگوییم «أعبد» یا «أستعین»، بلکه میگوییم: «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ»؛ یعنی «ما تو را میپرستیم و تنها از تو یاری میجوییم». سپس نیز میخوانیم: «اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ»؛ یعنی «ما را به راه راست هدایت کن».
این انتخاب واژگان نشان میدهد که موضوع تنها یک سلوک فردی نیست، بلکه سخن از نوعی عبودیت اجتماعی و حرکت جمعی به سوی جامعهای توحیدی است؛ جامعهای که بتواند زمینه ظهور حضرت ولیعصر(عج) را فراهم کند. چنین هدفی صرفاً با اصلاح افراد بهصورت جداگانه محقق نمیشود، بلکه به شکلگیری جامعهای بر محور بندگی خداوند نیاز دارد.
استاد شهید مطهری(ره) نیز بر همین اساس، توحید نظری را مقدمه توحید عملی میداند و انسان موحد حقیقی را همان منتظر حقیقی معرفی میکند. از این زاویه، یکی از مهمترین راههای نزدیکشدن به ظهور حضرت ولیعصر(عج)، دوری از گناه است؛ چه گناهی که در رفتار فردی رخ میدهد و چه گناهی که در عرصه اجتماعی شکل میگیرد.
اگر فساد، ظلم و معصیت در جامعه افزایش پیدا کند، صرف برگزاری مراسم و تکرار دعاهای مربوط به تعجیل فرج، بدون اصلاح رفتارهای فردی و اجتماعی، نمیتواند نتیجه مطلوب را به همراه داشته باشد. رسیدن به صراط مستقیم بدون تحقق حقیقت «إِیَّاکَ نَعْبُدُ» امکانپذیر نیست. عبودیت خداوند نیز مفهومی محدود به عبادات فردی نیست، بلکه تمام ابعاد زندگی انسان را شامل میشود و از مقدمات شکلگیری جامعه مهدوی است.
در ادامه همین آیه، چه نکات تفسیری دیگری میتوان یافت که ارتباط آن را با فرهنگ انتظار و مهدویت روشنتر کند؟
پاسخ: استاد شهید مطهری(ره) در تفسیر این آیه به نکته ظریفی اشاره دارد و معتقد است در عبارت «إِیَّاکَ نَعْبُدُ» سه نوع تأکید برای رساندن مفهوم انحصار وجود دارد.
نخست، کلمه «إِیَّاکَ» است که معنای «فقط تو» را در خود دارد. دوم، ضمیر «کاف» است که مخاطب را به ذات مقدس الهی اختصاص میدهد. سوم نیز تقدیم مفعول بر فعل است؛ یعنی به جای «نعبدک»، عبارت «إِیَّاکَ نَعْبُدُ» آمده است. در ادبیات عرب، چنین تقدیمی برای بیان حصر و تأکید به کار میرود؛ بنابراین معنای عبارت این است که «تنها تو را میپرستیم».
همین سه نوع تأکید در جمله «وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» نیز وجود دارد. در نتیجه، انسان اعلام میکند که تنها از خداوند یاری میخواهد و هیچ قدرت و تکیهگاه مستقلی را در برابر او به رسمیت نمیشناسد.
البته رسیدن به چنین مرتبهای از توحید، ساده نیست؛ زیرا انسان باید این نگاه را نهفقط در عبادت، بلکه در تمام حوزههای زندگی خود، از عرصه فردی و اجتماعی گرفته تا مسائل حکومتی، محقق کند و خداوند را سرچشمه حقیقی قدرت و یاری بداند.
شهید مطهری(ره) همچنین درباره واژه «نستعین» نکته مهمی بیان میکند و آن را مرتبط با جمله قبل و بعد میداند. یعنی انسان از خداوند کمک میخواهد تا بتواند حقیقت «إِیَّاکَ نَعْبُدُ» را در زندگی خود تحقق بخشد و در عین حال، از او درخواست میکند که راه صراط مستقیم را نیز به او نشان دهد. بنابراین استعانت از خداوند، هم برای رسیدن به عبودیت خالص ضروری است و هم برای پیمودن مسیر ولایت.
اگر این سه مؤلفه، یعنی عبودیت خالص، استعانت خالص و حرکت جمعی در مسیر صراط مستقیم، در جامعه تحقق پیدا کند، زمینه برای رسیدن به آرمان نهایی پیامبران الهی، یعنی برپایی حکومت عدل جهانی حضرت ولیعصر(عج)، فراهم خواهد شد.
در این آیه، نکته ظریف دیگری نیز وجود دارد و آن تکرار «إِیَّاکَ» است. ممکن است این پرسش مطرح شود که چرا خداوند نفرموده است: «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ نَسْتَعِینُ» و واژه «إِیَّاکَ» را دوباره آورده است؟
در برخی تفاسیر عرفانی، از جمله «کشفالاسرار» میبدی، در پاسخ به این پرسش تعبیری لطیف آمده است: «از إِیَّاکَ نَعْبُدُ کمر مجاهدت بر میان بسته و از إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ، تاج مشاهده بر سر نهاده است.»
این عبارت به یک حقیقت معنوی اشاره دارد؛ انسان ابتدا باید با مجاهده و بندگی، مسیر عبودیت را طی کند و سپس با استعانت از خداوند، به مرتبه مشاهده و قرب الهی برسد. به همین علت، پس از این دو عبارت، درخواست هدایت به صراط مستقیم مطرح میشود.
با توجه به همین معنا، حکمت تکرار ۱۰۰ مرتبه «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» در نماز منسوب به حضرت ولیعصر(عج) نیز روشنتر میشود. این نماز را میتوان تمرینی برای رسیدن به عبودیت خالص و آمادهشدن برای حرکت در مسیر ولایت دانست.
پس از سوره حمد، در ادامه بررسی آیات مهدوی به سوره بقره میرسیم. در آیات صفحه نخست این سوره، کدام آیه با موضوع مهدویت ارتباط دارد؟
پاسخ: مفهوم غیب دامنه بسیار گستردهای دارد. هر حقیقتی که از محدوده ادراک حواس ظاهری انسان بیرون باشد، در قلمرو غیب قرار میگیرد؛ از جمله عالم برزخ، قیامت، بهشت، جهنم، فرشتگان و حقایقی از این دست که با چشم ظاهری قابل مشاهده نیستند.
یکی از مصادیق روشن غیب نیز وجود مقدس حضرت ولیعصر(عج) است؛ امامی که از دیدگان مردم غایب است، اما حضور دارد.
در آغاز سوره مبارکه بقره میخوانیم: «هُدًى لِلْمُتَّقِینَ، الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ»؛ یعنی قرآن کتاب هدایت برای پرهیزگاران است و نخستین ویژگی این گروه، ایمان به غیب معرفی شده است.
در روایتی از امام صادق(ع) درباره این آیه آمده است که مراد از «الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ»، شیعیان امیرالمؤمنین(ع) هستند؛ کسانی که به حقانیت قیام حضرت قائم(عج) ایمان دارند.
همچنین در روایتی از پیامبر اکرم(ص) درباره همین آیه نقل شده است که آنان کسانی هستند که هنگامی که حجت غایب الهی از پس پرده غیبت ظهور کند و زمین را پس از آنکه از ظلم و ستم پر شده، سرشار از عدل و داد سازد، در کنار او خواهند بود و بر محبت و ولایت او استوار میمانند.
این روایت را میتوان از روشنترین بیانهای مهدوی درباره این آیه دانست. بر اساس این نگاه، «ایمان به غیب» تنها به معنای باور داشتن به امور نادیدنی و خارج از حیطه مشاهده حسی نیست؛ بلکه ایمان به امام و حجت غایب الهی و پایداری در مسیر ولایت او نیز از مهمترین جلوههای ایمان به غیب است.
از همین منظر، ایمان به حضرت ولیعصر(عج) و استقامت بر ولایت ایشان، در شمار ویژگیهای اهل ایمان و تقوا و از نشانههای هدایتیافتگان و رستگاران قرار میگیرد.
