خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها، حمیدرضا عبدالمنافی: مدیریت پسماند در استان البرز، به‌ویژه در شهر کرج، دیگر با جمع کردن زباله از سطل‌ها و بردنش به محل دفن تمام نمی‌شود. حجم تولید، تفکیک از مبدأ، بازیافت، شیرابه، مراکز دپو، کار پیمانکاران و نظارت بر همه این حلقه‌ها، بخشی از همین پرونده‌اند. جمعیت بیشتر شده و شهر به سمت سکونتگاه‌های تازه رفته است؛ پس این پرسش جدی‌تر از گذشته مطرح می‌شود که ساختار فعلی هنوز جواب می‌دهد یا نه!
تمرکز بخش بزرگی از این چرخه در حلقه‌دره، حمل زباله شهرهای مختلف به یک نقطه و ظرفیت زیرساخت‌های موجود، سال‌هاست سر میز بحث است. ارزیابی عملکرد شهرداری کرج، نتیجه برنامه‌های تفکیک و بازیافت و نظارت بر پیمانکاران هم باید با داده‌های رسمی و گزارش‌هایی دنبال شود که بتوان آن‌ها را راستی‌آزمایی کرد.
جواد چپردار، رئیس کمیسیون حقوقی شورای اسلامی شهر کرج، در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر از لزوم اصلاح سیاست‌های پسماند می‌گوید.
وی بازنگری در تمرکز مراکز دپو، تقویت تفکیک از مبدأ، بررسی کارنامه پیمانکاران و پیگیری تذکرات نظارتی را خواستار است. چپردار همچنین می‌گوید باید سرانه تولید زباله در کرج و البرز، وضعیت پسماندهای عفونی، صنعتی و ساختمانی و پاسخ دستگاه‌های مسئول به تذکرها و مستندات ارائه‌شده روشن شود.
در ادامه گفتگو ما با جواد چپردار، رئیس کمیسیون حقوقی شورای اسلامی شهر کرج را میخوانید:
بزرگ‌ترین چالش پسماند در البرز چیست؟
یکی از مسائل اصلی این است که حجم زیادی از پسماند در یک مرکز جمع می‌شود و بخش مهمی از مدیریت زباله استان به حلقه‌دره گره خورده است.
برآوردها می‌گوید البرز روزانه حدود هزار و ۷۰۰ تن زباله تولید می‌کند و سهم کرج بیش از ۷۰۰ تن است. اما این ارقام را نمی‌شود قطعی منتشر کرد؛ آمار رسمی، جمعیت مبنا و نوع پسماندهای محاسبه‌شده را باید از مراجع مسئول گرفت.
بحث فقط سر وزن زباله نیست. اینکه چطور جمع می‌شود، چطور منتقل می‌شود، کجا پردازش و بازیافت می‌شود و سرانجام چگونه دفن می‌شود هم اهمیت دارد. وقتی بیشتر این مراحل در یک محدوده متمرکز باشد، ظرفیت زیرساخت‌ها، هزینه حمل و پیامدهای زیست‌محیطی را باید پیوسته سنجید.
چرا تمرکز در حلقه‌دره را مسئله‌ای ساختاری می‌دانید؟
ساختار مدیریت پسماند باید با جمعیت، توسعه شهر و تغییر محدوده‌های سکونتی هماهنگ شود. تصمیم‌هایی که در گذشته و متناسب با شرایط همان روز گرفته شده، لزوماً جواب نیاز امروز نیست. با بزرگ شدن شهرها و بیشتر شدن زباله باید دید این ساختار هنوز کارآمد است یا فعالیت‌ها را باید به شکل منطقی‌تری توزیع کرد.
شهرداری کرج به‌تنهایی از پس این مسئله برمی‌آید؟
در شهری مثل کرج، به‌خصوص وقتی زباله از شهرهای دیگر هم به آن می‌رسد و موضوع از مرز شهری فراتر می‌رود، بدون هماهنگی دستگاه‌های مختلف کار پیش نمی‌رود. شهرداری مسئولیت‌های اجرایی مشخصی دارد، اما جانمایی مراکز، رعایت الزامات محیط‌زیستی و هماهنگی میان شهرها را باید با مشارکت نهادهای ذی‌ربط بررسی کرد.
برای کم کردن بار حلقه‌دره چه پیشنهادی دارید؟
باید امکان ساخت یا تقویت مراکز منطقه‌ای مدیریت پسماند بررسی شود تا زباله مناطق مختلف مجبور نباشد همه‌اش به یک نقطه برود. پیشنهادهایی درباره ظرفیت مناطق شرقی و غربی استان و نقاطی مثل نظرآباد مطرح شده است.
با این حال، انتخاب هر محل باید بر پایه مطالعه فنی، زیست‌محیطی، جمعیتی و اقتصادی و بعد از بررسی ضوابط قانونی باشد.
در انتخاب محل مراکز جدید چه معیارهایی را باید دید؟
فاصله از سکونتگاه‌ها، منابع آب، ویژگی‌های زمین، مسیر دسترسی، جهت باد، ظرفیت پردازش، امکان کنترل شیرابه و رعایت ضوابط محیط‌زیستی از معیارهای مهم است. جانمایی را نباید صرفاً به دسترسی به زمین یا کم شدن هزینه حمل گره زد؛ اثر بلندمدت آن بر سلامت مردم و محیط‌زیست هم باید سنجیده شود.
دور بودن مبدأ زباله چه دردسری درست می‌کند؟
هرچه مسافت بیشتر شود، هزینه حمل و نیاز به نظارت بر خودروها هم بالاتر می‌رود. در این شرایط باید ناوگان، نشت شیرابه، رعایت الزامات بهداشتی و تخلیه زباله در محل مجاز را جدی‌تر کنترل کرد. برای این کار هم باید مسیرهای انتقال، عملکرد ناوگان و وضعیت واقعی مراکز دپو را دید.
آیا فعالیت حلقه‌دره قطعاً سلامت ساکنان اطراف را تهدید می‌کند؟
پاسخ دقیق به این پرسش بدون داده‌های معتبر پایش محیط‌زیستی و بهداشتی ممکن نیست. کیفیت آب و خاک، وضعیت هوا، مدیریت شیرابه، شیوه دفع و فاصله مراکز از محل زندگی مردم را باید بررسی کرد.
نگرانی ساکنان و گزارش‌های محلی هم باید جدی گرفته شود، ولی قضاوت درباره میزان خطر باید بر شواهد کارشناسی و اطلاعات رسمی تکیه کند.
برخی می‌گویند حلقه‌دره در زمان احداث طبق استانداردهای همان دوره مکان‌یابی شده است. نظر شما؟
شرایط زمان احداث و ضوابط آن روز را باید در نظر گرفت. اما حتی اگر مکان‌یابی اولیه بر اساس معیارهای وقت درست بوده باشد، دلیل نمی‌شود که دیگر نیازی به ارزیابی دوباره نباشد. گسترش سکونتگاه‌ها، تغییر شرایط محیطی و رشد حجم پسماند ممکن است بازنگری در شیوه فعالیت مرکز و میزان انطباق آن با استانداردهای روز را ضروری کند.
اگر زباله ورودی به حلقه‌دره کم شود، مشکل حل می‌شود؟
کاهش ورودی مهم است، ولی کافی نیست. تفکیک از مبدأ، بازیافت، پردازش پسماند آلی، مدیریت شیرابه، اصلاح روش‌های دفع نهایی و نظارت بر پیمانکاران باید هم‌زمان پیش برود. اگر فقط حجم ورودی کم شود و کیفیت پردازش و دفع همان بماند، بخش مهمی از مشکلات سر جایش می‌ماند.
تفکیک زباله از مبدأ در این اصلاحات چه جایگاهی دارد؟
تفکیک از مبدأ یکی از ستون‌های اصلی مدیریت اصولی پسماند است. وقتی خشک و تر از همان ابتدا درست جدا شوند، امکان بازیافت بیشتر می‌شود و حجم زباله‌ای که راهی محل دفن می‌شود کم می‌شود.
این هدف بدون آموزش مداوم شهروندان، زیرساخت جمع‌آوری جداگانه و نظارت بر پیمانکاران به نتیجه نمی‌رسد.
چرا برنامه‌های تفکیک و خانه‌های بازیافت همیشه نتیجه نمی‌دهند؟
برای قضاوت باید دانست چقدر پسماند در مبدأ تفکیک می‌شود، چه حجمی به مراکز بازیافت می‌رسد و در نهایت چه مقدار از مواد جمع‌آوری‌شده دوباره قابل استفاده است.
وجود یک خانه بازیافت یا اجرای کمپین اطلاع‌رسانی، به‌تنهایی نشانه موفقیت نیست. کارنامه واقعی را باید با شاخص‌های عددی و گزارش‌های قابل راستی‌آزمایی سنجید.
آیا کمپوست می‌تواند بخش بزرگی از مشکل را حل کند؟
پردازش پسماند آلی و تولید کمپوست می‌تواند حجم زباله قابل دفن را کم کند. ولی اثربخشی آن به ترکیب پسماند، کیفیت تفکیک، ظرفیت تأسیسات و امکان مصرف محصول نهایی بستگی دارد.
اگر مواد آلی با زباله‌های نامناسب مخلوط شود، کیفیت کمپوست پایین می‌آید. پس توسعه این روش باید با مطالعه فنی و اقتصادی و برنامه روشن برای استفاده از محصول همراه باشد.
زباله‌سوزی و دفن کجای کار قرار می‌گیرند؟
یک روش را نمی‌شود برای همه انواع پسماند تجویز کرد. اول باید میزان تولید، ترکیب زباله و ظرفیت بازیافت و پردازش مشخص شود. زباله‌سوز هم به فناوری مناسب، کنترل آلاینده‌ها، تأمین هزینه بهره‌برداری و رعایت ضوابط زیست‌محیطی نیاز دارد. در نهایت، آن بخش از پسماند که نه بازیافت می‌شود و نه پردازش، باید با روش بهداشتی و زیر نظارت دفع شود.
برای سنجش عملکرد شهرداری کرج چه شاخص‌هایی را باید دید؟
کارنامه شهرداری را نباید فقط با جمع‌آوری روزانه زباله سنجید. میزان تفکیک از مبدأ، سهم پسماند بازیافتی، حجم ارسالی به محل دفن، وضعیت شیرابه، هزینه جمع‌آوری و انتقال، کیفیت خدمات پیمانکاران و رعایت الزامات بهداشتی و محیط‌زیستی از شاخص‌های مهم است. باید هم روشن شود چه مقدار از برنامه‌های مصوب اجرا شده و در عمل چه نتیجه‌ای داشته است.
سرانه تولید زباله در کرج و البرز چرا مهم است؟
سرانه تولید پسماند یکی از شاخص‌های اصلی برای برنامه‌ریزی و ارزیابی است. برای محاسبه‌اش باید حجم روزانه زباله را بر جمعیت مبنا تقسیم کرد و معلوم باشد آمار فقط پسماند خانگی است یا منابع دیگر را هم شامل می‌شود. اگر روش محاسبه یکسان نباشد، مقایسه کرج با میانگین کشوری یا شاخص‌های جهانی قابل اتکا نیست.
آیا سرانه زباله در کرج از استانداردهای ملی و جهانی بیشتر است؟
برای پاسخ قطعی، اول باید آمار مستند تولید روزانه و جمعیت مبنا را گرفت. بعد باید عدد به‌دست‌آمده با شاخص‌هایی مقایسه شود که از نظر تعریف پسماند، بازه زمانی و روش محاسبه با داده‌های کرج هم‌خوان باشد. تا آن زمان، فقط با نگاه کردن به حجم کل زباله نمی‌شود درباره بالا یا پایین بودن سرانه شهر حکم داد.
آیا پسماند کرج به زباله خانگی محدود است؟
نه. پسماند عفونی مراکز درمانی، پسماند صنعتی، نخاله‌های ساختمانی و ضایعات پروژه‌های عمرانی هم در ارزیابی کلی دیده می‌شود. هر گروه ویژگی‌ها، خطرها و الزامات خودش را دارد.
حجم تولید، متولی جمع‌آوری و انتقال، شیوه پردازش یا دفع و سازوکار نظارت را برای هر کدام باید جداگانه مشخص کرد.
درباره پسماند عفونی و صنعتی چه اطلاعاتی باید منتشر شود؟
میزان تولید، شیوه تفکیک، شرایط نگهداری، روش انتقال و محل نهایی پردازش یا دفع را باید از دستگاه‌های مسئول گرفت. همچنین باید معلوم باشد نظارت بر هر مرحله با کدام نهاد است و آیا فرایندها با الزامات بهداشتی و قانونی می‌خواند. آمار دقیق در این بخش، امکان سنجش عملکرد دستگاه‌های متولی را فراهم می‌کند.
وضعیت نخاله‌های ساختمانی و دپوی زباله در مناطق مختلف کرج را چطور باید سنجید؟
باید محل‌های دپو، ظرفیت آن‌ها، میزان ورود پسماند، مجوزها و شیوه انتقال نخاله بررسی شود. دپوی اولیه زباله در مناطق مختلف هم از نظر بهداشت، فاصله از سکونتگاه‌ها و تناسب با شرایط امروز شهر نیاز به ارزیابی دوباره دارد.
این بررسی باید نشان دهد کدام نقاط هنوز با ضوابط جور درمی‌آید و کدام‌ها باید اصلاح، جابه‌جا یا ساماندهی شود.
عملکرد پیمانکاران جمع‌آوری و دفع زباله را چطور باید سنجید؟
پیمانکاری پسماند فقط جمع کردن و بردن زباله نیست. پاکروبی، تفکیک، جمع‌آوری، حمل، تخلیه، دفن و استحصال شیرابه، هرکدام را باید بر اساس تعهدات قراردادی و شاخص‌های مشخص سنجید.
در ممیزی، میزان تحقق تعهدات، کیفیت خدمات، رعایت مقررات، هزینه‌های پرداخت‌شده و گزارش تخلف‌های احتمالی باید دیده شود.
آیا قراردادهای پیمانکاران پسماند باید بازبینی شود؟
بله؛ قراردادها را باید از نظر شفافیت تعهدات، شاخص‌های عملکرد، شیوه گزارش‌دهی، نحوه نظارت، ضمانت اجرای تخلف و تناسب هزینه با خدمات بررسی کرد.
اگر در قرارداد شاخص قابل اندازه‌گیری تعریف نشده باشد، سنجش کار پیمانکار سخت می‌شود. باید هم مشخص باشد گزارش‌های نظارتی چگونه ثبت می‌شود و اگر تخلفی دیده شد، رسیدگی و اصلاح از چه مسیری می‌گذرد.
شورای شهر کرج در نظارت بر مدیریت پسماند چه نقشی دارد؟
شورا در سیاست‌گذاری شهری، بررسی و تصویب بودجه و نظارت بر عملکرد شهرداری نقش دارد.
اجرای برنامه‌ها با شهرداری و مجموعه اجرایی آن است، اما شورا باید بتواند ببیند مصوبات چقدر اجرا شده، منابع چطور خرج شده و دستگاه اجرایی چه کیفیتی داشته است. اثربخشی این نظارت به دسترسی به اطلاعات، پاسخ‌گو بودن مدیران و دنبال کردن نتیجه تذکرات بستگی دارد.
اگر بودجه‌ای برای اصلاح مدیریت پسماند تصویب شود، چه تضمینی برای اجرای واقعی آن وجود دارد؟
تصویب بودجه به‌تنهایی کافی نیست. برنامه اجرایی، زمان‌بندی، مسئول هر اقدام، شاخص سنجش پیشرفت و گزارش عملکرد باید مشخص باشد. باید روشن شود اعتبار مصوب در چه مرحله‌ای خرج شده و چه نتیجه‌ای داشته است.
انتشار منظم گزارش‌ها می‌تواند فاصله برنامه و نتیجه واقعی را نشان دهد.
از تذکرات متعدد درباره پیمانکاران پسماند حرف زده‌اید؛ این تذکرات درباره چه بوده است؟
به گفته چپردار، او به‌عنوان عضو شورا درباره عملکرد پیمانکاران و برخی مسائل مرتبط با مدیریت پسماند، تذکر و پرسش مطرح کرده و مستنداتی هم در اختیار دستگاه‌های مربوط گذاشته است.
برای بررسی دقیق، باید مصداق هر تذکر، تاریخ مکاتبه، مرجع دریافت‌کننده و مستندات آن مشخص شود تا امکان پیگیری و ارزیابی مستقل وجود داشته باشد.
آیا دستگاه‌های نظارتی به این تذکرات جواب داده‌اند؟
با وجود پیگیری و ارسال مستندات، از دستگاه‌های نظارتی پاسخ یا پیگیری مؤثری نگرفته و به همین دلیل نتیجه مورد انتظار از نظارت شورا حاصل نشده است. بررسی این ادعا نیازمند دسترسی به مکاتبات و سوابق ثبت‌شده و شنیدن توضیح دستگاه‌های مخاطب است؛ پس پاسخ آن‌ها هم برای روشن شدن موضوع اهمیت دارد.
منظورتان از بی‌نتیجه ماندن نظارت شورا چیست؟
تذکر و طرح سؤال وقتی به اصلاح می‌رسد که بعد از طرح موضوع، بررسی انجام شود و اگر تخلفی احراز شد، اقدام قانونی متناسب صورت بگیرد.
معتقد هستم اگر تذکرات درباره عملکرد مدیران یا پیمانکاران بی‌پاسخ بماند، اثر بازدارنده نظارت کم می‌شود و زمینه ادامه مشکلات فراهم می‌ماند.
آیا در مواردی که مطرح کرده‌اید، تخلف یا ترک فعل مدیران رسماً احراز شده است؟
باید میان سه چیز فرق گذاشت: ارائه مستندات، طرح ادعای تخلف و احراز آن توسط مرجع صالح. من مستندات و پیگیری‌های نظارتی دارم، اما درباره هر مورد باید روشن شود چه مرجعی آن را بررسی کرده، نتیجه رسمی صادر شده یا نه و چه اقدامی انجام شده است.
اگر جزئیات این سوابق منتشر شود، بحث از کلی‌گویی بیرون می‌آید و به بررسی مستند می‌رسد.
گفته‌اید برخی مدیران یا افراد مورد انتقاد همچنان در مسئولیت مانده‌اند یا حتی ارتقا گرفته‌اند. این چه اهمیتی دارد؟
وقتی تذکرات نظارتی به نتیجه مشخصی نمی‌رسد، در افکار عمومی این تصور شکل می‌گیرد که طرح ایراد اثری بر اصلاح عملکرد ندارد.
البته درباره هر مدیر یا پیمانکار، اول باید موضوع مطرح‌شده، مستندات، نتیجه رسیدگی و پاسخ طرف مقابل روشن شود. صرف مطرح شدن یک تذکر، تخلف را ثابت نمی‌کند؛ همان‌طور که بی‌پاسخ ماندنش هم ضرورت پیگیری و شفاف‌سازی را از بین نمی‌برد.
از دستگاه‌های نظارتی و شهرداری کرج چه انتظاری دارید؟
انتظار من روشن است: تذکرات و مستنداتی که ارائه شده، بررسی شود و نتیجه رسیدگی هم صریح اعلام شود. اگر به پرسش‌های اعضای شورا پاسخ داده شود، تکلیف موارد مطرح‌شده معلوم شود و یا اقدام اصلاحی اعلام شود یا دلیل رد ادعاها گفته شود، اثربخشی نظارت بالا می‌رود.
من آماده‌ام در صورت نیاز، مستندات را دوباره به دستگاه‌های نظارتی ارائه کنم.
سه اولویت اصلی برای اصلاح مدیریت پسماند البرز و کرج چیست؟
بازنگری در ساختار منطقه‌ای مدیریت پسماند، تقویت تفکیک از مبدأ و بازیافت و ارزیابی دقیق عملکرد پیمانکاران از اولویت‌های مهم است. در کنار آن، آمار تولید زباله، سرانه پسماند، میزان بازیافت، حجم دفن و هزینه‌های مدیریت پسماند باید شفاف منتشر شود. بدون داده‌های معتبر و قابل مقایسه، نه می‌شود اولویت‌ها را درست تشخیص داد و نه نتیجه اقدامات را سنجید.
چشم‌انداز مطلوب مدیریت پسماند کرج را چطور می‌بینید؟
مدیریت پسماند باید از رویکرد صرفاً «جمع کن و ببر» فاصله بگیرد و به سمت کاهش تولید، تفکیک از مبدأ، بازیافت، پردازش اصولی و کم شدن دفن حرکت کند.
رسیدن به این هدف، هماهنگی دستگاه‌های مسئول، اصلاح قراردادها، نظارت مؤثر و پاسخ‌گویی مدیران را می‌خواهد. در این مسیر، هم کارنامه اجرایی شهرداری باید ارزیابی شود و هم نتیجه تذکرات و پیگیری‌های نظارتی باید برای افکار عمومی روشن باشد.
مسئله پسماند در کرج و البرز مجموعه‌ای از چالش‌های به‌هم‌پیوسته است: از تمرکز فعالیت‌ها در حلقه‌دره و ضرورت بررسی مراکز دپو تا تفکیک از مبدأ، مدیریت پسماندهای ویژه، ارزیابی پیمانکاران و نظارت بر هزینه‌ها و فرایندهای اجرایی. بدون آمار رسمی، شاخص‌های روشن و تفکیک مسئولیت دستگاه‌ها، بررسی این مسائل به نتیجه‌ای قابل اتکا نمی‌رسد.
در کنار اصلاحات فنی، مطالبه پاسخ‌گویی درباره تذکرات و مستندات نظارتی هم بخشی از ماجراست. ادعای چپردار درباره بی‌پاسخ ماندن پیگیری‌ها را باید با بررسی سوابق مکاتبات و گرفتن توضیح از دستگاه‌های مربوط سنجید. انتشار نتیجه این بررسی‌ها می‌تواند وضعیت پرونده‌های مطرح‌شده را روشن کند، به ارزیابی عملکرد مسئولان کمک کند و شفافیت را در مدیریت پسماند بالا ببرد.
