فرارو: دونالد ترامپ روز شنبه در جمع خبرنگاران گفت: «آنها میخواهند توافق کنند و به نظر من این کار خوبی است. من هم مایلم توافق کنم، اما آن توافق قابل قبول نخواهد بود.»
ترامپ پیشنهاد هفتمادهای ایران برای پایان جنگ، رفع بخشی از تحریمها و بازگشایی تنگه هرمز را رد کرده است.
دونالد ترامپ روز شنبه در جمع خبرنگاران گفت: «آنها میخواهند توافق کنند و به نظر من این کار خوبی است. من هم مایلم توافق کنم، اما آن توافق قابل قبول نخواهد بود.»
پیشنهاد ایران چه بود؟
بر اساس پیشنهاد هفتمادهای تهران، آمریکا باید محاصره دریایی بنادر ایران را لغو میکرد، تحریمهای مربوط به فروش نفت را کنار میگذاشت و حدود ۱۲ میلیارد دلار از داراییهای مسدودشده ایران را آزاد میکرد. ایران همچنین خواستار اجرای آتشبسی گستردهتر در منطقه، از جمله در لبنان و یمن، شده بود.
در مقابل، تهران اعلام کرده بود که تنگه هرمز را بازگشایی خواهد کرد و آماده است مذاکرات با واشنگتن را برای دستیابی به یک توافق نهایی از سر بگیرد.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز یکشنبه گفت تهران واکنش اولیه ترامپ را دیده، اما هنوز پاسخ رسمی آمریکا از طریق واسطهها به دست ایران نرسیده است.
قطر نیز در تازهترین تلاشهای دیپلماتیک برای کاهش تنش میان دو طرف، نقش واسطه را بر عهده گرفته است.
چرا ترامپ پیشنهاد تهران را رد کرد؟
به نظر میرسد بخش مهمی از محاسبات دولت ترامپ بر این فرض استوار است که فشارهای اقتصادی و دریایی هنوز به نقطه اوج خود نرسیدهاند.
آندریاس کریگ، دانشیار کینگز کالج لندن، در توضیح این رویکرد گفته است محاسبه ترامپ نسبتاً ساده به نظر میرسد: کاخ سفید تصور میکند ترکیب فشار اقتصادی و انزوای ایران در نهایت تهران را به ارائه امتیازات بیشتر وادار خواهد کرد.
ریچارد ویتز، کارشناس ارشد غیرمقیم کالج دفاعی ناتو، نیز معتقد است واشنگتن ممکن است بر این باور باشد که با کمی صبر میتواند شرایط بهتری در مذاکرات به دست آورد.
تهران حاضر نیست بهسادگی اهرمهای فشار خود را کنار بگذارد
اما مسئله اینجاست که فشار اقتصادی الزاماً به معنای تسلیم سیاسی نیست. کارشناسان هشدار میدهند که ایران میتواند در واکنش به فشار بیشتر، هزینههای ادامه بحران را برای آمریکا و متحدان منطقهای آن افزایش دهد.
تنگه هرمز در این میان مهمترین اهرم تهران محسوب میشود. هرگونه اختلال طولانیمدت در این آبراه میتواند جریان انتقال نفت و گاز کشورهای حوزه خلیج فارس را با مشکل مواجه کرده و قیمت انرژی و هزینه حملونقل را افزایش دهد.
محمد المصری، استاد مؤسسه مطالعات عالی دوحه، پیشنهاد ایران را از این زاویه نوعی امتیاز به ترامپ توصیف کرده است؛ زیرا بازگشایی تنگه هرمز میتواند به کاهش فشار بر بازار انرژی منجر شود.
انتخابات آمریکا وارد معادله شده است
انتخابات میاندورهای کنگره آمریکا در ماه نوامبر نیز یکی از متغیرهای مهم این بحران محسوب میشود. بر اساس نظرسنجی مشترک رویترز و ایپسوس در اواخر ماه اوت، ۶۳ درصد از آمریکاییها با جنگ احتمالی آمریکا و اسرائیل علیه ایران مخالف بودند و ۳۱ درصد از آن حمایت کردند.
در چنین شرایطی، افزایش قیمت نفت، سوخت و حملونقل میتواند به یک مسئله سیاسی مهم برای دولت ترامپ تبدیل شود.
آندریاس کریگ معتقد است ادامه بحران برای آمریکا نیز هزینه دارد. هر هفته تداوم اختلال در تنگه هرمز میتواند به معنای افزایش قیمت انرژی، تشدید نگرانی شرکای عرب واشنگتن در خلیج فارس و افزایش فشار سیاسی بر کاخ سفید باشد.
تریتا پارسی، نایبرئیس اجرایی مؤسسه کوئینسی، نیز معتقد است دولت ترامپ ممکن است بر این باور باشد که یک توافق سریع با ایران لزوماً نمیتواند به اندازه کافی و در زمان مناسب بر قیمت نفت اثر بگذارد.
بابالمندب؛ جبههای دیگر در بحران
در کنار تنگه هرمز، نگرانی درباره بابالمندب نیز افزایش یافته است. بابالمندب یکی از مهمترین مسیرهای دریایی جهان برای ارتباط میان دریای سرخ، خلیج عدن و مسیرهای تجاری اروپا و آسیا است. هرگونه افزایش ناامنی در این منطقه میتواند فشار مضاعفی بر کشتیرانی بینالمللی وارد کند.
آندریاس کریگ هشدار داده است که ایران میتواند برای افزایش هزینههای ادامه بحران، تنها به تنگه هرمز محدود نماند و فشار بر زیرساختهای منطقهای و مسیرهای دریایی دیگر نیز افزایش یابد.
از این منظر، محاسبه تهران با واشنگتن تفاوت اساسی دارد. آمریکا تصور میکند زمان فشار را بر ایران افزایش میدهد؛ ایران نیز معتقد است ادامه بحران میتواند به تدریج هزینههای بیشتری را به آمریکا، کشورهای عربی منطقه و بازار جهانی انرژی تحمیل کند.
بیاعتمادی؛ مانع اصلی مذاکرات
در کنار مسائل اقتصادی و نظامی، یک مانع مهم دیگر نیز وجود دارد: بیاعتمادی.
مسعود پزشکیان در مصاحبهای که روز شنبه از الجزیره پخش شد، گفت تهران دیگر به واشنگتن اعتماد ندارد.
او با اشاره به اتفاقات رخداده در جریان مذاکرات قبلی گفت: «ما هیچ اعتمادی به طرف آمریکایی نداریم و نمیدانیم بر چه مبنایی میتوان با آن به تفاهم رسید.»
این اظهارات نشان میدهد مسئله فقط بر سر میزان امتیازات نیست؛ بلکه تهران درباره دوام هر توافق احتمالی و احتمال بازگشت دوباره آمریکا به سیاست فشار نیز تردید دارد.
نگار مرتضوی، کارشناس ارشد مرکز سیاست بینالملل، معتقد است ایران اکنون پیامی دوگانه ارسال میکند: دیپلماسی همچنان روی میز است، اما در صورت شکست آن، تهران آماده ادامه مقاومت در برابر فشارهای آمریکا خواهد بود.
راس هریسون، کارشناس ارشد مؤسسه خاورمیانه، معتقد است تهران احتمالاً از رد پیشنهاد خود توسط ترامپ غافلگیر نشده است.
از نگاه او، پیشنهاد ایران علاوه بر تلاش برای باز کردن مسیر مذاکره، پیامی برای افکار عمومی ایران و آمریکا نیز داشته است؛ اینکه تهران همچنان برای توافق آماده است، اما توافق را بدون دریافت امتیازات متقابل نمیپذیرد. آندریاس کریگ نیز معتقد است تهران روی عامل زمان حساب باز کرده است.
پایان بحران یا فرسایشی شدن جنگ؟
در حال حاضر، نشانههای روشنی از توافق سریع میان دو طرف دیده نمیشود. واشنگتن میخواهد پیش از کاهش فشارها، امتیازات بیشتری از تهران دریافت کند. ایران نیز حاضر نیست بدون دریافت تضمینها و امتیازات اقتصادی، مهمترین اهرمهای خود را کنار بگذارد.
به این ترتیب، تنگه هرمز به مرکز یک بازی پیچیده تبدیل شده است؛ بازیای که در آن مسئله فقط باز یا بسته بودن یک آبراه راهبردی نیست، بلکه قیمت انرژی، امنیت کشتیرانی، اقتصاد ایران، موقعیت سیاسی دولت ترامپ و آینده مذاکرات هستهای نیز به آن گره خورده است.
در چنین شرایطی، خطر اصلی برای هر دو طرف، طولانی شدن بنبست است؛ زیرا هرچه بحران بیشتر ادامه پیدا کند، هزینههای اقتصادی و امنیتی آن افزایش خواهد یافت.
به نظر میرسد اکنون تهران و واشنگتن هر دو منتظرند طرف مقابل زودتر به این نتیجه برسد که ادامه فشار، هزینه بیشتری از پذیرش یک توافق خواهد داشت. همین انتظار متقابل است که میتواند بحران را وارد مرحلهای طولانیتر و پیچیدهتر کند.
