به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، ساخت برنامه مذهبی برای کودک و نوجوان، یکی از سختترین گونههای برنامهسازی تلویزیونی است؛ چراکه مخاطب امروز، میان انبوهی از محتوای سرگرمکننده در فضای مجازی، کمتر با برنامههایی همراه میشود که صرفا به آموزش مستقیم یا بیان رسمی مفاهیم دینی بسنده کنند.
بنابر روایت آنا، تجربه شبکههای مختلف در جهان نشان میدهد برنامههایی موفقتر بودهاند که توانستهاند بین پیام دینی و زبان رسانهای کودک ارتباط برقرار کنند؛ یعنی به جای اینکه تنها درباره ارزشها صحبت کنند، آنها را در قالب داستان، تجربه زندگی، بازی، رقابت و شخصیتهای جذاب به مخاطب نشان دهند.
مرور چند تجربه موفق در کشورهای مختلف نشان میدهد هر برنامه، مسیر متفاوتی برای نزدیک کردن کودک و نوجوان به مفاهیم دینی انتخاب کرده است؛ از روایت زندگی واقعی نوجوانان مسلمان گرفته تا آموزش قرآن در قالب بازی و ساخت قهرمانهایی که نماینده ارزشهای اخلاقی هستند. نمونه موفق ایرانی آن، برنامه قرآنی «محفل ستارهها» ست که به خوبی توانسته با مخاطب کودک و نوجوان ارتباط برقرار کند و یکی از موفقترین برنامههای مذهبی قرآنی در سالهای اخیر باشد.
My Life, My Religion؛ وقتی دین از زبان نوجوان روایت میشود
یکی از تجربههای متفاوت در حوزه برنامهسازی دینی برای نوجوانان، مجموعه My Life, My Religion تولید شبکه BBC است؛ برنامهای که تلاش میکند به جای ارائه یک تصویر رسمی و آموزشی از دین، آن را از زاویه زندگی واقعی نوجوانان روایت کند.
در این برنامه، نوجوانان درباره زندگی روزمره خود، خانواده، باورهای مذهبی، مناسک دینی و چالشهایی صحبت میکنند که در مسیر شناخت هویت خود تجربه میکنند. دوربین برنامه به جای آنکه از بیرون درباره دین توضیح دهد، به سراغ کسانی میرود که دین، بخشی از زندگی و تجربه شخصی آنهاست.
نقطه قوت این برنامه، نزدیک شدن به زبان مخاطب نوجوان است. در اینجا نوجوان با یک کلاس آموزشی مواجه نیست، بلکه زندگی افرادی را میبیند که تجربهای مشابه خودش دارند. همین نگاه باعث میشود مفاهیم دینی از حالت انتزاعی خارج شده و به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شوند.
Elif veArkadaşları؛ آموزش اخلاق در دل قصه
برنامه Elif veArkadaşları (الیف و دوستانش) که در شبکه TRT Çocuk ترکیه ساخته شده، نمونهای از برنامههایی است که مفاهیم تربیتی و اخلاقی را از مسیر داستان و شخصیتپردازی به کودک منتقل میکند. در این برنامه، کودکان همراه با شخصیتهای اصلی داستان وارد موقعیتهای مختلف میشوند و در جریان اتفاقات روزمره، مفاهیمی مانند دوستی، احترام، خانواده، مسئولیتپذیری و رفتار درست اجتماعی را تجربه میکنند.
ویژگی مهم این برنامه این است که پیامهای اخلاقی به صورت مستقیم به کودک گفته نمیشوند؛ بلکه در دل داستان و رفتار شخصیتها شکل میگیرند. کودک ابتدا با شخصیتها ارتباط عاطفی برقرار میکند و سپس مفهومی را دریافت میکندکه پشت ماجرا وجود دارد. این شیوه، یکی از روشهای رایج در برنامههای موفق کودک در جهان است؛ روشی که در آن قصه، جایگزین آموزش مستقیم میشود.
Siraj (سراج)؛ قصه، مسابقه و آموزش در کنار هم
برنامه «سراج» مجموعهای انیمیشنی محصول بنیاد قطر است که با هدف آموزش زبان عربی به کودکان تولید شد. شخصیتهای اصلی آن، «راشد» و «نوره»، در قالب داستانهای کوتاه با حروف، واژگان و مفاهیم اخلاقی آشنا میشوند.
در فصلهای ویژه رمضان و مجموعههای بعدی، داستان پیامبران، ارزشهای اسلامی و مفاهیم دینی نیز به محتوای آن افزوده شد و «سراج» به یکی از تولیدات شاخص کودک بنیاد قطر در حوزه آموزش ارزشهای اسلامی تبدیل شد. ساختار اصلی این برنامه بر پایه داستان و انیمیشن است.
Iqra Junior؛ وقتی قرآن با بازی همراه میشود
برنامه Iqra Junior ساخت کشور مالزی، یکی از نمونههایی است که تلاش کرده آموزش قرآن را با زبان کودکانه و جذاب ارائه کند. در این برنامه، کودکان با مفاهیم قرآنی و مهارتهای مرتبط با خواندن قرآن از طریق فعالیتهای تعاملی، بازی، پرسش و پاسخ و مشارکت در بخشهای مختلف آشنا میشوند. کودک در این فرآیند تنها شنونده نیست، بلکه در ساختار برنامه حضور فعال دارد.
تفاوت اصلی این برنامه با شیوههای سنتی آموزش قرآن، در همین تغییر جایگاه کودک است؛ کودک به جای آنکه صرفا دریافتکننده آموزش باشد، در یک تجربه سرگرمکننده و مشارکتی یاد میگیرد.
موفقیت چنین برنامههایی نشان میدهد برای نزدیک کردن کودکان به مفاهیم دینی، گاهی لازم است آموزش از قالب کلاس درس خارج شود و به بخشی از تجربه شیرین کودک تبدیل شود.
Adik-Adikku؛ یادگیری ارزشها در قالب رقابت
یکی دیگر از تجربههای مالزی در حوزه برنامههای کودک، Adik-Adikku است؛ یک رئالیتیشوی تربیتی که از نخستین و موفقترین برنامههای استعدادیابی و واقعنمایی دینی برای کودکان است؛ برنامهای که مفاهیم تربیتی و اخلاقی را در قالب فعالیت گروهی و رقابت میان کودکان ارائه میکند. در این برنامه، کودکان در بخشهای مختلف مشارکت میکنند و از طریق بازیها و چالشها با موضوعاتی مانند همکاری، احترام، مسئولیتپذیری و رفتار اجتماعی درست آشنا میشوند.
نکته مهم در این برنامه، استفاده از فضای رقابتی برای انتقال پیامهای تربیتی است. کودک احساس نمیکند در حال دریافت یک آموزش رسمی است، بلکه در جریان یک فعالیت جذاب، مفاهیم مورد نظر را تجربه میکند.
The ۹۹؛ وقتی ارزشهای اخلاقی، قهرمان پیدا میکنند
برنامه The ۹۹ محصول کویت، یکی از متفاوتترین تجربهها در زمینه روایت مفاهیم اخلاقی و ارزشی برای نسل کودک و نوجوان است. این مجموعه در قالب داستانهای ابرقهرمانی ساخته شده و گروهی از شخصیتها را روایت میکند که هرکدام نماینده یک ویژگی مثبت مانند دانش، شجاعت، همکاری و مسئولیتپذیری هستند.
اسم برنامه، از ۹۹ صفت نیکوی الهی گرفته شده، اما سازندگان آن، آگاهانه از تبدیل آن به یک برنامه تبلیغای یا آموزش مستقیم دینی پرهیز کردهاند. در این برنامه، ارزشها از طریق شخصیت و ماجرا منتقل میشوند. کودک ابتدا با قهرمانها و داستان همراه میشود و سپس با مفاهیمی که در پس رفتار آنها وجود دارد ارتباط برقرار میکند.
اهمیت The ۹۹ در این است که نشان داد مفاهیم اخلاقی و ارزشی نیز میتوانند در قالبهایی مانند داستانهای تخیلی و جهانهای قهرمانانه روایت شوند؛ قالبهایی که معمولامورد استقبال نسل جدید قرار میگیرند.
«عالم سمسم» و «افتح یا سمسم»؛ انتقال ارزشها با زبان شخصیتهای محبوب
«افتح یا سمسم» (Iftah Ya Simsim) یکی از موفقترین برنامههای کودک در جهان عرب و پروژه مشترک بین کشورهای عربی خلیجفارس است و از سال ۱۹۷۹ به عنوان اولین نسخه عربی Sesame Street تولید شد. از سوی دیگر، برنامه مصری «عالم سمسم» (Sesame Street Egypt) هم از تجربههای مهم جهان عرب در حوزه برنامهسازی کودک است؛ این دو برنامه در انتقال ارزشهای اخلاقی و تربیتی به کودکان نقش مهمی داشتهاند. این برنامهها با استفاده از شخصیتهای عروسکی، داستانهای کوتاه و موقعیتهای کودکانه، مفاهیمی مانند همکاری، احترام، مسئولیتپذیری و رفتار اجتماعی درست را آموزش میدهند.
تجربه این برنامهها نشان داد شخصیتهای محبوب کودک میتوانند به حامل پیامهای فرهنگی و تربیتی تبدیل شوند؛ بدون آنکه کودک احساس کند در معرض یک آموزش مستقیم قرار گرفته است.
محفل ستارهها؛ تجربه ایرانی روایت متفاوت قرآن
در ایران نیز برنامه «محفل ستارهها» یکی از نمونههای موفق سالهای اخیر در حوزه برنامههای قرآنی کودک و نوجوان به شمار میرود؛ برنامهای که تلاش کرده قرآن را در قالبی متفاوت از بسیاری از تولیدات سنتی این حوزه ارائه کند.
این برنامه به جای آنکه صرفا بر آموزش مفاهیم قرآنی تمرکز کند، از عناصر جذاب رسانهای مانند مسابقه، رقابت، حضور کودکان و نوجوانان، فضای شاد و طراحی متفاوت استفاده کرده است.
یکی از نقاط قوت «محفل ستارهها»، استفاده از تجربه و سرمایه ذهنی ایجادشده توسط برنامه «محفل» است؛ مخاطبانی که پیشتر با این فضا ارتباط گرفته بودند، راحتتر با نسخه کودک و نوجوان آن همراه شدند. همچنین حضور چهرههای آشنا، توجه به دکور و فضای بصری برنامه و تلاش برای ایجاد یک تجربه خانوادگی، باعث شده این اثر بتواند بخشی از قواعد موفق برنامهسازی کودک و نوجوان را در حوزه قرآن به کار بگیرد.
تجربه «محفل ستارهها» نشان داد مخاطب کودک و نوجوان لزوما از مفاهیم دینی فاصله ندارد؛ بلکه شیوه روایت، فرم ارائه و زبان رسانهای تعیین میکند که یک برنامه تا چه اندازه میتواند با نسل جدید ارتباط برقرار کند.
پیام دینی وقتی دیده میشود که روایت شود
مرور این تجربهها نشان میدهد برنامههای موفق مذهبی کودک و نوجوان در جهان، مسیر مشترکی را دنبال میکنند؛ آنها تلاش نکردهاند تنها پیام را منتقل کنند، بلکه به شیوه دریافت پیام توسط مخاطب هم توجه کردهاند.
از روایت زندگی نوجوانان در BBC تا آموزش قرآن در مالزی، از قهرمانهای خیالی کویت تا تجربه ایرانی «محفل ستارهها»، یک نکته مشترک وجود دارد و آن، این که مفاهیم دینی، زمانی برای نسل جدید جذابیت پیدا میکنند که در قالب زبان خود او روایت شوند؛ زبانی که با قصه، بازی، شخصیت و تجربه همراه است.
