به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، یکی از مهمترین کارکردهای نماز جمعه، آگاه کردن مردم از مسائل سیاسی، اجتماعی و مشکلات روز جامعه است. چراکه ضعف و عقبماندگی هر جامعهای تا حد زیادی میتواند از ناآگاهی، کمرنگ شدن رشد سیاسی و بیاطلاعی از مشکلات موجود ناشی شود.
بنابر روایت حوزه، در ادامه، پنج فایده مهم نماز جمعه به عنوان یک اجتماع عبادی ـ سیاسی بررسی میشود.
۱. تقویت برادری و صمیمیت میان مسلمانان
نماز جمعه مانند دیگر اجتماعات دینی، زمینهای برای افزایش روحیه برادری و صمیمیت میان مسلمانان فراهم میکند. در صفوف نماز جمعه، تفاوتهای طبقاتی، نژادی، زبانی و رنگ پوست نمیتواند افراد را از یکدیگر جدا کند و اقشار مختلف جامعه در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
این اجتماع میتواند فاصلهها و برتریهای ظاهری و خیالی را کمرنگ کند و زمینه را برای شکلگیری صفا، صمیمیت، ایثار و نوعدوستی فراهم آورد.
۲. نمایش قدرت و انسجام نیروهای جامعه
اجتماع گسترده مسلمانان در نماز جمعه را میتوان جلوهای از نیروهای بالقوه و کمتر دیدهشده جامعه دانست. حضور منظم مردم در این اجتماع هفتگی، همچون نمایش و صفآرایی نیروها، میتواند قدرت و انسجام جامعه اسلامی را به نمایش بگذارد و در برابر دشمنان، موجب تضعیف و ایجاد هراس شود.
از این منظر، نماز جمعه یکی از جلوههای آشکار قدرت و اتحاد مسلمانان به شمار میرود. حتی مستحب بودن تکیه کردن امام جمعه بر سلاح هنگام ایراد خطبه نیز به عنوان نشانهای از همین کارکرد مورد توجه قرار گرفته است.
۳. آگاهی مردم از مسائل سیاسی و مشکلات اجتماعی
یکی از ارزشمندترین کارکردهای نماز جمعه، آگاهیبخشی به جامعه درباره مسائل سیاسی و مشکلات اجتماعی است. اگر این موضوع را مهمترین فایده نماز جمعه ندانیم، دستکم باید آن را یکی از اساسیترین ثمرات این اجتماع عبادی ـ سیاسی به شمار آورد.
جامعهای که از مسائل پیرامون خود بیخبر باشد و از رشد و آگاهی سیاسی فاصله بگیرد، بیشتر در معرض ضعف و عقبماندگی قرار خواهد داشت. به همین دلیل، امام جمعه وظیفه دارد در خطبههای نماز جمعه، مسائل روز و مشکلات مختلف کشور و جامعه را با نمازگزاران در میان بگذارد.
۴. کمک به هماهنگی و یکپارچگی جامعه
یکی دیگر از آثار نماز جمعه، ایجاد ارتباط میان افراد جامعه و خارج کردن آنان از انزوا و فاصله گرفتن از یکدیگر است. حضور مردم در یک اجتماع مشترک و ارتباط متقابل میان آنها میتواند به هماهنگی بیشتر، وحدت فکری و همگرایی اخلاقی در جامعه کمک کند.
این هماهنگی با توجه و تمرکز نمازگزاران بر خطیب جمعه نیز تقویت میشود؛ زیرا در نماز جمعه، افراد مختلف جامعه سخنان یک فرد عادل و پرهیزکار را میشنوند، رفتار و اخلاق او را مشاهده میکنند و از دیدگاهها و اندیشههای او تأثیر میپذیرند. چنین فرآیندی میتواند در افزایش وحدت و یکپارچگی اجتماعی نقش داشته باشد.
۵. محلی برای تصمیمگیری درباره مسائل مهم جامعه
نماز جمعه در طول تاریخ اسلام، علاوه بر کارکرد عبادی، در برخی مقاطع به عنوان محل گردهمایی مردم برای طرح و بررسی مسائل مهم اجتماعی نیز مورد استفاده قرار گرفته است؛ موضوعاتی مانند جنگ، لشکرکشی، بسیج عمومی و مشارکت مردم در امور عامالمنفعه.
مردم با نام خدا و برای بزرگداشت شعائر اسلامی در اجتماع جمعه حاضر میشوند و در چنین گردهمایی گستردهای، مسائل و مصالح جامعه مورد توجه قرار میگیرد. پس از شکلگیری توافق عمومی، افراد میتوانند برای رسیدن به هدف مشترک و رفع موانع موجود، هماهنگ و یکپارچه حرکت کنند.
از همین رو، نماز جمعه در تاریخ اسلام همواره یکی از میعادگاههای مسلمانان برای گفتوگو درباره امور مهم و تجمع نیروها در برابر خطراتی بوده که جامعه اسلامی را تهدید میکرده است.
چرا خطبههای نماز جمعه واجب شده است؟
امام رضا(ع) در پاسخ به پرسشی درباره علت واجب شدن خطبه در نماز جمعه، به جایگاه ویژه این اجتماع اشاره کردهاند.
از آن حضرت نقل شده است که جمعه زمان حضور و اجتماع مردم است و خداوند خطبه را وسیلهای قرار داده تا امام، مردم را پند دهد، آنان را به اطاعت خداوند تشویق کند، از نافرمانی او برحذر دارد و نسبت به مصالح دینی و دنیویشان آگاه سازد.
همچنین در این خطبهها میتوان مردم را از رویدادهای جامعه در زمانها و مکانهای مختلف که ممکن است برای آنان سود یا زیان داشته باشد، مطلع کرد. بنابراین، خطبههای نماز جمعه تنها جنبه عبادی ندارند و کارکرد آگاهیبخشی و اجتماعی نیز برای آنها مورد توجه قرار گرفته است.
منبع: جامع الاحادیث للشیعه، ج ۶، ص ۸۹.
امام رضا(ع) در روایت دیگری درباره فلسفه دو خطبه نماز جمعه فرمودهاند که یکی از خطبهها برای حمد، ستایش و تمجید و تقدیس خداوند متعال و خطبه دیگر برای بیان نیازها و مشکلات، هشدار دادن، دعا کردن، دعوت به مصالح و نهی از مفاسد قرار داده شده است.
منبع: وسائل الشیعه، ج ۵، ص ۴۰.
نماز جمعه؛ عبادتی با کارکرد اجتماعی
با توجه به این آموزهها، نماز جمعه در فرهنگ اسلامی تنها یک عبادت فردی نیست، بلکه اجتماعی گسترده با ابعاد مختلف عبادی، اخلاقی، سیاسی و اجتماعی است. تقویت برادری، نمایش انسجام جامعه، افزایش آگاهی مردم، ایجاد هماهنگی و وحدت و توجه به مسائل مهم جامعه، از جمله کارکردهایی است که برای این اجتماع هفتگی مورد تأکید قرار گرفته است.
از این منظر، نماز جمعه میتواند بستری برای ارتباط بیشتر افراد جامعه، شناخت مشکلات، تقویت همدلی و حرکت هماهنگ مسلمانان در مسیر مصالح عمومی باشد.
