به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در آیات ۲۳ و ۲۴ سوره ملک، خداوند انسان را به نعمتهایی توجه میدهد که همواره در زندگی روزمره از آنها بهره میبریم؛ نعمتهایی مانند گوش، چشم و دل. این مواهب الهی صرفاً ابزارهایی برای ادامه زندگی نیستند، بلکه وسایلی برای شناخت، تشخیص و انتخاب به شمار میروند و انسان در برابر نحوه استفاده از آنها مسئول است.
بنابر روایت فارس، آیات ۱۳ تا ۲۶ سوره ملک، انسان را از یک تصور نادرست و خطرناک دور میکند؛ اینکه اگر چیزی را از دیگران مخفی کند، از نگاه خداوند نیز پنهان خواهد ماند. این آیات پس از بیان قدرت خداوند بر جهان، انسان را متوجه حقیقتی عمیقتر میکنند: خداوند تنها رفتارهای آشکار انسان را نمیبیند، بلکه از آنچه در درون دلها و سینهها پنهان است نیز آگاهی دارد.
علامه طباطبایی در «المیزان» نیز در تبیین این آیات، بر پیوند میان علم مطلق الهی، نعمتهای خداوند و ناتوانی انسان تأکید میکند؛ مجموعهای که پایههای غفلت و غرور انسان را درهم میشکند.
آنچه در دل پنهان میکنیم، از خدا پنهان نمیماند
خداوند در آیه ۱۳ سوره ملک میفرماید: «وَأَسِرُّوا قَوْلَکُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ»؛ چه سخن خود را پنهان کنید و چه آن را آشکار سازید، خداوند از آنچه در سینههاست آگاه است.
تعبیر «ذَاتِ الصُّدُورِ» در این آیه اهمیت ویژهای دارد. مقصود تنها سخنانی نیست که بر زبان انسان جاری میشود؛ خداوند از حقیقت درونی و محتوای پنهان سینهها نیز آگاه است. علم الهی به انسان، به رفتارهای ظاهری او محدود نمیشود.
انسان ممکن است بتواند نیت خود را از دیگران مخفی کند، اما در برابر خداوند هیچ لایه پنهانی وجود ندارد. از همین رو، این آیه معیار مهمی برای اصلاح رفتار انسان ارائه میکند؛ ارزش یک عمل تنها به ظاهر آن وابسته نیست، بلکه نیت و انگیزهای که در پشت آن قرار دارد نیز در پیشگاه خداوند آشکار است.
خدایی که انسان را آفریده، چگونه از او بیخبر باشد؟
آیه ۱۴ سوره ملک با پرسشی کوتاه، استدلالی عمیق را مطرح میکند: «أَلَا یَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ»؛ آیا آنکه آفریده است، نمیداند؟
این آیه ارتباط مستقیم میان «آفرینش» و «علم» الهی را یادآور میشود. خداوند آفریننده انسان و تمام ابعاد وجود اوست و از همین رو هیچ بخشی از حقیقت وجود مخلوقش برای او ناشناخته نیست.
علامه طباطبایی در «المیزان»، این تعبیر را در امتداد همان استدلال درباره علم خداوند به انسان میداند؛ علمی که سطحی و صرفاً مربوط به ظاهر نیست، بلکه بر تمام حقیقت مخلوق احاطه دارد. بنابراین انسان نمیتواند در برابر خداوند میان ظاهر و باطن خود فاصلهای ایجاد کند.
زمین آرام است، اما امنیت آن همیشگی نیست
در آیات ۱۵ تا ۱۸، توجه آیات از درون انسان به جهان پیرامون او معطوف میشود. خداوند میفرماید: «هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِی مَنَاکِبِهَا وَکُلُوا مِنْ رِزْقِهِ».
زمین برای انسان رام شده و امکان حرکت، زندگی، کار و بهرهمندی از روزی را فراهم کرده است. با این حال، بلافاصله هشداری جدی مطرح میشود که همین زمین آرام میتواند به فرمان خداوند دگرگون شود: «أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِی السَّمَاءِ أَنْ یَخْسِفَ بِکُمُ الْأَرْضَ».
این آیات در واقع استقلال مطلق انسان و طبیعت را نفی میکنند. امنیتی که انسان آن را دائمی و تضمینشده تصور میکند، در حقیقت نعمتی وابسته به اراده الهی است. زمین زیر پای انسان قرار گرفته، اما انسان مالک مطلق آن نیست.
پرواز پرندگان هم نشانهای از تدبیر الهی است
آیه ۱۹ یکی از تصاویر تأملبرانگیز این بخش را پیش چشم انسان قرار میدهد: «أَوَلَمْ یَرَوْا إِلَى الطَّیْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَیَقْبِضْنَ».
خداوند انسان را به پرندگانی که بالای سر او در حرکتاند توجه میدهد؛ پرندگانی که بالهای خود را میگشایند و جمع میکنند و در آسمان به پرواز درمیآیند. سپس میفرماید: «مَا یُمْسِکُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمَٰنُ»؛ جز خدای رحمان کسی آنها را نگه نمیدارد.
این تعبیر صرفاً توصیف یک پدیده طبیعی نیست. آیه میخواهد نگاه انسان را از مشاهده عادتهای طبیعی به شناخت صاحب و مدبر طبیعت منتقل کند. همان خدایی که پرنده را در آسمان حفظ میکند، زندگی انسان نیز در قلمرو قدرت و تدبیر اوست.
اگر خداوند یاری نکند، چه کسی جای او را میگیرد؟
آیات ۲۰ و ۲۱، بار دیگر توهم استقلال انسان را به چالش میکشند: «أَمَّنْ هَٰذَا الَّذِی هُوَ جُنْدٌ لَکُمْ یَنْصُرُکُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمَٰنِ».
اگر خداوند یاری خود را از انسان بردارد، چه نیرویی میتواند جای او را بگیرد و انسان را نجات دهد؟ و اگر روزیرسانی متوقف شود، چه کسی میتواند روزی انسان را تأمین کند؟
این آیات نشان میدهند که انسان ممکن است در محاسبات روزمره خود به قدرت، ثروت، امکانات و پشتوانههای گوناگون تکیه کند، اما هیچیک از این عوامل نمیتوانند جایگزین اتکای حقیقی به خداوند شوند.
مسئله فقط حرکت نیست؛ مهم، مسیر حرکت است
آیه ۲۲ سوره ملک، تصویری روشن از تفاوت انسان هدایتیافته و انسان گمراه ارائه میکند: «أَفَمَنْ یَمْشِی مُکِبًّا عَلَىٰ وَجْهِهِ أَهْدَىٰ أَمَّنْ یَمْشِی سَوِیًّا عَلَىٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ».
آیا کسی که با صورت بر زمین حرکت میکند و مسیر را با دشواری میپیماید، هدایتیافتهتر است یا کسی که راستقامت در راهی مستقیم قدم برمیدارد؟
این تصویر، کنایهای از وضعیت انسان گمراه و انسان هدایتشده است. مسئله تنها «حرکت کردن» نیست؛ مقصد و مسیری که انسان انتخاب میکند اهمیت اساسی دارد.
ممکن است فردی بسیار فعال، پرتحرک و حتی از نگاه دیگران موفق باشد، اما اگر مسیر و مقصد خود را اشتباه انتخاب کرده باشد، این حرکت الزاماً او را به سعادت نمیرساند.
گوش، چشم و دل؛ نعمتهایی که انسان درباره آنها مسئول است
آیات ۲۳ و ۲۴ بار دیگر انسان را به نعمتهای اساسی وجودش متوجه میکنند: «قُلْ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَجَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَهَ».
شنوایی، بینایی و دل و اندیشه، نعمتهایی هستند که خداوند در اختیار انسان قرار داده است؛ اما انسان در برابر بهرهگیری از این امکانات آنگونه که باید شکرگزار نیست: «قَلِیلًا مَا تَشْکُرُونَ».
از نگاه «المیزان»، این نعمتها صرفاً امکانات جسمانی نیستند، بلکه ابزارهایی برای شناخت و رسیدن به حقیقتاند. بنابراین، مسئولیت انسان نیز متناسب با همین نعمتهای بزرگ تعریف میشود؛ انسان باید ببیند، بشنود و بیندیشد و از این تواناییها در مسیر شناخت حقیقت بهره بگیرد.
چرا منکران قیامت درباره زمان وعده الهی سؤال میکنند؟
در آیات پایانی این بخش، سخن به کسانی میرسد که وعده قیامت را انکار میکنند. آنها میپرسند: «مَتَىٰ هَٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ»؛ اگر راست میگویید، این وعده چه زمانی محقق خواهد شد؟
پاسخ قرآن معنادار است. پیامبر مأمور نیست زمان وقوع آن را مشخص کند؛ «إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ»؛ علم آن نزد خداوند است. وظیفه پیامبر، هشدار دادن و رساندن آشکار پیام است: «إِنَّمَا أَنَا نَذِیرٌ مُبِینٌ».
به این ترتیب، آیات ۱۳ تا ۲۶ سوره ملک زنجیرهای منسجم از حقیقت رابطه انسان با خداوند را ترسیم میکنند: خدا از پنهانترین لایههای وجود انسان آگاه است؛ زمین، روزی و امنیت در اختیار اوست؛ انسان بدون یاری خداوند استقلال حقیقی ندارد؛ گوش، چشم و دل به عنوان ابزارهای شناخت در اختیار او قرار گرفتهاند و در نهایت، روزی فراخواهد رسید که انسان نتیجه انتخابها و مسیری را که برگزیده است خواهد دید.
پیام اصلی این آیات را میتوان در یک حقیقت خلاصه کرد: انسان هر اندازه بتواند دیگران را فریب دهد و آنچه را در درون خود میگذرد پنهان کند، نمیتواند حقیقت وجود خویش را از خدایی که «یَعْلَمُ بِذَاتِ الصُّدُورِ» است مخفی نگه دارد.
تلاوت آیات ۱۳ تا ۲۶ سوره ملک، واقع در صفحه ۵۶۳ قرآن کریم، در ادامه ببینید و بشنوید.
