به گزارش خبرنگار سروبس اجتماعی تابناک، سهمیه‌ها نه صرفاً یک امتیاز نمادین، بلکه سازوکاری تعیین‌کننده در شیوه توزیع فرصت‌های آموزشی‌اند. اما به راستی با سهمیه‌ها، چه اتفاقی برای داوطلبان رخ می‌دهد و تاثیر آنها در میزان احتمال پذیرفته شدن در دانشگاهها چقدر و چگونه است؟
این گزارش با تکیه بر آمارهای منتشره کنکور ۱۴۰۳ و کارنامه‌های واقعی، نسبت شانس قبولی در دو رشته‌محل متفاوت را مقایسه می‌کند: پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران به‌عنوان قله رقابت و حقوق دانشگاه محقق اردبیلی به‌عنوان نمونه‌ای استانی. هدف، تبیین دقیق تأثیر سهمیه ۲۵ درصدی ایثارگران در برابر سهمیه‌های مناطق است.
سهمیه ۲۵درصدی چه می‌کند؟
داده‌های سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهد چگونه تخصیص ۲۵ درصدی ایثارگران در برابر سهمیه‌های مناطق، نسبت قبولی را در رشته‌هایی چون پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران و حقوق دانشگاه محقق اردبیلی دگرگون می‌کند. این گزارش با تکیه بر آمار رسمی و کارنامه‌های واقعی، دقیقاً می‌پرسد: سهمیه‌ها چه می‌کنند؟
بررسی دقیق داده‌های کنکور ۱۴۰۳ نشان می‌دهد این سهمیه‌ها چگونه معادله شانس قبولی را برای داوطلبان تغییر می‌دهند؛ از پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران گرفته تا حقوق دانشگاه محقق اردبیلی.
ساختار سهمیه‌ها در عمل
طبق قوانین جاری، ۲۵ درصد ظرفیت هر کدرشته‌محل به مشمولان سهمیه ایثارگران ۲۵ درصدی (همسر و فرزندان شهدا، آزادگان و جانبازان ۲۵ درصد و بالاتر و خانواده‌های آنان) اختصاص می‌یابد. این ظرفیت به‌صورت مجزا و با رقابت داخلی میان خود مشمولان اعمال می‌شود، مشروط بر کسب حداقل ۷۰ درصد نمره آخرین فرد پذیرفته‌شده در گزینش آزاد. البته برای رشته های پزشکی این عدد، به هشتاد درصد می رسد. سهمیه ۵ درصدی نیز برای سایر ایثارگران وجود دارد. سهمیه‌های مناطق (۱، ۲ و ۳) بر اساس محل تحصیل سه سال آخر متوسطه تعیین می‌شوند و رقابت اصلی میان داوطلبان همان منطقه است.
آمار گروه تجربی ۱۴۰۳ تصویر روشنی ارائه می‌دهد: از حدود ۵۶۸ هزار متقاضی، مشمولان سهمیه ۲۵ درصدی تنها حدود ۱۴ هزار نفر (۲٫۵ درصد) بودند، در حالی که ۲۵ درصد ظرفیت به آنان تعلق گرفت. در نتیجه، نسبت قبولی کلی آنان در علوم پزشکی حدود ۱۵ درصد ثبت شد؛ تقریباً دو برابر سهمیه‌های مناطق که بین ۶ تا ۸ درصد بود. در گروه انسانی نیز الگوی مشابهی حاکم است، هرچند با شدت کمتر.
پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران: شدت رقابت در قله
دانشگاه علوم پزشکی تهران پرمتقاضی‌ترین مقصد پزشکی کشور است. ظرفیت نهایی پزشکی این دانشگاه در گزارش‌های رسمی حدود ۳۱۱ نفر اعلام شد، هرچند با افزایش‌های مصوب و پذیرش نیمسال‌های مختلف، مجموع ورودی‌ها به محدوده ۶۰۰ تا ۷۰۰ نفر رسید.
رقابت در سهمیه مناطق بسیار سنگین است. آخرین رتبه‌های قبولی معمولاً زیر ۲۰۰–۳۰۰ در منطقه ۱ و کمی بالاتر در مناطق ۲ و ۳ قرار داشته است. در سهمیه ۲۵ درصدی نیز رتبه‌های زیر ۲۰۰ و حتی زیر ۱۵۰ در سهمیه برای قبولی در این دانشگاه لازم بوده و ترازهای بالای ۹۸۰۰ مورد نیاز بوده است. با این حال، به‌دلیل جامعه آماری کوچک مشمولان و ظرفیت اختصاصی، شانس فردی یک داوطلب واجد شرایط سهمیه ۲۵ درصدی به‌مراتب بالاتر از یک داوطلب متوسط مناطق بوده است. حدنصاب ۷۰ درصدی در کل و هشتادردرصدی در پزشکی مانع ورود افراد بسیار ضعیف می‌شود و ظرفیت خالی‌مانده در نهایت به سایر سهمیه‌ها یا گزینش آزاد منتقل می‌گردد. اما در نهایت با تاثیر بسیار بالای سهمیه ها موجه هستیم.
حقوق دانشگاه محقق اردبیلی: رقابت میانی و دسترسی نسبی
در نقطه مقابل، رشته حقوق دانشگاه محقق اردبیلی نمونه‌ای از گزینه‌های استانی با ظرفیت محدودتر است. ظرفیت دوره روزانه این رشته حدود ۳۰ نفر اعلام شده است.
کارنامه‌های واقعی ۱۴۰۳ نشان می‌دهد در سهمیه منطقه ۲ رتبه‌هایی در محدوده حدود ۱۱۷۰ و در منطقه ۳ از حدود ۳۹۱ تا بازه‌های بالاتر (تا حدود ۲۸۰۰–۳۸۰۰) به قبولی منجر شده است.
در این سطح از رقابت، تأثیر سهمیه ۲۵ درصدی واضح‌تر خود را نشان می‌دهد. تعداد مشمولان این سهمیه بسیار کمتر از داوطلبان مناطق است و ۲۵ درصد ظرفیت به آنان اختصاص می‌یابد. در نتیجه، شانس فردی یک داوطلب واجد شرایط برای قبولی در این رشته‌محل به‌طور محسوسی افزایش می‌یابد. رتبه‌های لازم در سهمیه ۲۵ درصدی معمولاً بازتر است و امکان قبولی با عملکرد علمی متوسط‌تر (مشروط به حدنصاب) فراهم می‌شود. حدود ۷–۸ صندلی بالقوه در اختیار این سهمیه قرار می‌گیرد و نسبت ظرفیت به تعداد داوطلب، برتری آشکاری ایجاد می‌کند.
نسبت واقعی شانس‌ها
داده‌های کلی نشان می‌دهد ۳۰ درصد ظرفیت کدرشته‌محل‌ها در عمل به حدود ۱۱ درصد متقاضیان (عمدتاً ایثارگران) تخصیص یافته است. در پزشکی تهران این نسبت به نفع سهمیه‌داران ۲۵ درصدی چند برابر می‌شود، هرچند رقابت داخلی همچنان سخت باقی می‌ماند. در حقوق محقق اردبیلی نیز همین الگو با شدت کمتر تکرار می‌شود: شانس فردی در سهمیه ۲۵ درصدی به‌طور قابل‌توجهی بالاتر از سهمیه‌های مناطق است.
این سازوکار دو وجه دارد. از یک سو، با اختصاص ظرفیت مجزا، فرصت بیشتری برای مشمولان فراهم می‌کند. از سوی دیگر، با محدود کردن رقابت به درون هر گروه، رتبه کشوری را به رتبه در سهمیه تبدیل می‌کند و معادله قبولی را از رقابت آزاد ملی به رقابت‌های جداگانه تغییر می‌دهد. حدنصاب ۷۰ درصدی و انتقال ظرفیت خالی‌مانده، تا حدی تعادل را حفظ می‌کند، اما آمار نشان می‌دهد تأثیر سهمیه بر شانس فردی انکارناپذیر است.این سازوکار تفاوت‌هایی در نحوه رقابت و تخصیص فرصت‌های پذیرش ایجاد می‌کند؛ ارزیابی عدالت آن نیازمند بررسی معیارهای علمی و حقوقی است.
این گزارش بر پایه ظرفیت‌های رسمی، کارنامه‌های واقعی و آمار منتشرشده سال ۱۴۰۳ تنظیم شده است. داده‌های منتشرشده و تفاوت نرخ قبولی گروه‌ها را نشان می‌دهند. تغییرات جزئی سالانه در ظرفیت، تأثیر معدل و انتخاب رشته می‌تواند ارقام را اندکی جابه‌جا کند، اما الگوی کلی همچنان پابرجاست.
تایناک ضمن بررسی این موضوع به صورت مستمر، امیدوار است این گزارشها نهایتا منجر به ایجاد شرایط مناسب‌تری در آزمونهای ورود به دانشگاه برای همه اقشار باشد و نیز موضوعاتی همچون برقراری عدالت آموزشی و حمایت‌ها و پاسداشت‌ها از حماسه آفرینان عرصه های متعدد را به مسیری ویژه‌تر،مطلوب‌تر و علمی‌تر هدایت کند.
