هادی ثابت کارگردان مستند «دوتوک» در گفتگو با خبرنگار مهر درباره موضوع این مستند توضیح داد: این اثر در ظاهر درباره عروسک‌های دست‌ساز و قدیمی زنان بلوچ در روستای تاجمیره است، اما برای من موضوع فیلم بسیار فراتر از خود عروسک‌ها است. دوتوک بخشی از یک فرهنگ و شیوه زندگی است که سال‌ها نسل به نسل منتقل شده و امروز کم‌کم به سمت فراموشی می‌رود.
فرهنگی که آرام‌آرام از میان می‌رود
وی ادامه داد: مساله‌ای که مرا به سمت ساخت این فیلم کشاند، همین تضاد بود. از یک طرف مردمی را می‌بینیم که هنوز بخشی از سنت‌ها و باورهایشان را حفظ کرده‌اند و از طرف دیگر، خشکسالی، گرد و غبار، کمبود شغل و مهاجرت به مرور این سبک زندگی را تغییر می‌دهند. حتی ممکن است شرایط به جایی برسد که دیگر فرصتی برای انتقال این میراث به نسل بعد باقی نماند. برای من دوتوک فقط یک عروسک نیست؛ بلکه بیشتر شبیه نشانه یک زندگی و فرهنگی است که آرام‌آرام از بین می‌رود. سعی کردم در فیلم به جای اینکه زیاد درباره دوتوک توضیح بدهم، آدم‌ها و محیط زندگی‌شان را ببینیم و اجازه بدهم خود مخاطب از دل این تصاویر و اتفاقات، این تغییر و این حس از دست رفتن را کشف کند.
این کارگردان درباره چالش‌های مالی تولید مستند بیان کرد: تولید «دوتوک» از ابتدا برای من یک مسیر ساده و بدون چالش نبود. فیلم محصول شورای پیچینگ انجمن سینمای جوانان ایران بود و ما در مرحله پیچینگ روی مبلغ مشخصی برای تولید به توافق رسیدیم، اما مبلغی که در نهایت در قرارداد آمد، تفاوت قابل توجهی با مبلغ توافق‌شده داشت.
انتقاد از سازوکار حمایت از مستندسازان
وی افزود: من در آن مقطع عملاً در یک دوراهی قرار گرفته بودم. اگر منتظر می‌ماندم تا مسائل مالی حل بشود، فصل مناسب فیلمبرداری را از دست می‌دادم. بخش مهمی از فیلم قرار بود در تابستان و در شرایط باد و طوفان‌های ۱۲۰ روزه سیستان فیلمبرداری بشود و این شرایط برای فضای فیلم اهمیت اساسی داشت. به همین دلیل تصمیم گرفتم منتظر نمانم و با وجود کمبود بودجه، تولید را شروع کنم و بخش قابل توجهی از هزینه‌ها را خودم به دوش بکشم. در ادامه، چیزی که برای ما روشن شد این بود که از بودجه تولید فیلم‌ها مبالغی کسر شده است تا امکان اضافه شدن یک فیلم دیگر به تولیدات دفتر فراهم شود. این اتفاق عملاً فشار مالی زیادی به فیلم وارد کرد و باعث شد با بودجه بسیار محدودتر از چیزی که برایش برنامه‌ریزی کرده بودیم کار کنیم.
ثابت اظهار کرد: یکی از تلخ‌ترین اتفاقات هم در همین شرایط افتاد. به دلیل محدودیت بودجه، نتوانستیم تجهیزات را بیمه کنیم و در روز پایانی فیلمبرداری، ماشین ما دچار حادثه و واژگونی شد. این حادثه هزینه سنگینی روی دست گروه گذاشت و متأسفانه هیچ سازمان یا نهادی مسئولیت این بخش از خسارت را نپذیرفت. برای من واقعاً سؤال است که وقتی یک فیلمساز با حداقل امکانات برای ساخت یک فیلم فرهنگی به یک منطقه محروم می‌رود و در جریان تولید دچار حادثه می‌شود، چرا در چنین شرایطی نباید هیچ سازوکار حمایتی وجود داشته باشد؟ حداقل انتظار این است که نهادی که متولی حمایت از تولید فرهنگی است، در چنین موقعیتی کنار فیلمساز بایستد.
کارگردان مستند «دوتوک» با انتقاد از نهادهای متولی گفت: از طرف دیگر، انتظار من از سازمان میراث فرهنگی هم بیشتر بود. موضوع «دوتوک» مستقیماً با فرهنگ و میراث مردم منطقه ارتباط دارد، اما در طول تولید، آن حمایتی که انتظار داشتم از طرف میراث فرهنگی شکل نگرفت. حتی مبلغی که من به عنوان مشارکت از فرمانداری دریافت کرده بودم، در ادامه در محل دیگری هزینه شد و عملاً حمایت مؤثری از تولید فیلم صورت نگرفت. با همه این مشکلات، فیلمبرداری «دوتوک» در سه فصل مختلف انجام شد. بخش مهمی از فیلم در تابستان و در اوج طوفان‌های سیستان ضبط شد تا شرایط واقعی وارد فیلم بشود؛ سپس در پاییز و زمستان هم کار را ادامه دادیم. این تغییر فصل‌ها کار تولید را بسیار سخت می‌کرد، اما به جهان فیلم کمک کرد.
مسئولیت‌هایی که هیچکس آن را به گردن نمی‌گیرد
وی گفت: ما با یک گروه کوچک کار کردیم، چراکه هم شرایط جغرافیایی منطقه چنین اقتضایی داشت و هم بودجه، اجازه یک تولید پرهزینه را نمی‌داد. مهم‌ترین بخش این تجربه برای من این بود که «دوتوک» با وجود همه این مشکلات ساخته شد؛ اما اینکه فیلمساز شخصاً تمام هزینه‌ها و ریسک‌های مرحله تولید را به دوش بکشد، موضوعی است که نمی‌شود به سادگی از کنار آن گذشت. فیلمساز می‌ماند و یک دوربین، یک منطقه دورافتاده و تمام مسئولیت‌هایی که هیچکس حاضر نیست گردن بگیرد.
ثابت درباره وضعیت اکران این مستند عنوان کرد: اولین اکران «دوتوک» سال گذشته در چهل‌ودومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران بود و خوشبختانه فیلم توانست دیپلم افتخار بهترین فیلم مستند جشنواره را بگیرد. بعد از آن هم فیلم در جشنواره بین‌المللی «سینماحقیقت» اکران شد که اتفاق مهمی بود و باعث شد کار در فضای جدی سینمای مستند ایران بیشتر دیده بشود.
وی افزود: مدتی است پخش بین‌المللی فیلم را هم شروع کرده‌ایم و الان تمرکز ما بیشتر روی حضور در جشنواره‌های معتبر خارج از ایران است. خوشبختانه «دوتوک» در سی‌امین جشنواره بین‌المللی فیلم مستند جی‌هلاوا در جمهوری چک پذیرفته شده و قرار است در اروپا به نمایش دربیاید. برای من این حضور بین‌المللی فقط این نیست که فیلم در چند جشنواره اکران بشود؛ بیشتر دوست دارم «دوتوک» بتواند بخشی از فرهنگ و زندگی مردم منطقه را به مخاطبی نشان بدهد که شاید هیچ شناختی از این جغرافیا و خود عروسک دوتوک نداشته باشد.
نمی‌توانم تنها یک تماشاگر باشم
این کارگردان مستند درباره پروژه این روزهایش گفت: با توجه به اینکه شرایط کشور عادی نیست و ما روزهای سخت و شرایط جنگی را پشت سر می‌گذاریم، احساس کردم رسالت من به عنوان یک مستندساز این نیست که ساکت بنشینم و منتظر بمانم تا همه‌چیز تمام بشود و بعد دوباره برگردم سراغ موضوعاتی که همیشه به آنها علاقه داشتم. اتفاقاً فکر می‌کنم مستندساز باید در دل همین اتفاقات حضور داشته باشد، چون خیلی از چیزهایی که در یک بحران رخ می‌دهند، بعداً دیگر قابل بازسازی و ثبت نیستند.
وی بیان کرد: در روزهای ابتدایی جنگ، ساخت مستند «طعم باروت» را شروع کردم. این فیلم درباره یک آشپزخانه در تهران است که برای امدادگران و نیروهای جهادی غذا تهیه می‌کند. من دنبال خود جنگ نرفتم، بلکه سراغ آدم‌هایی رفتم که در حاشیه این اتفاق بزرگ دارند زندگی خودشان را ادامه می‌دهند و درگیر این بحران هستند. دوربین همراه آنها می‌شود و استرس، نگرانی و تلخی آن روزها را از نزدیک می‌بیند. بعد از «طعم باروت»، اتفاق مدرسه میناب برای من بسیار دردناک و تکان‌دهنده بود. احساس کردم نمی‌توانم نسبت به آن بی‌تفاوت باشم. به جنوب سفر کردم، حدود ۲ ماه آنجا بودم و اولین فیلم سینمایی مستندم را فیلمبرداری کردم که این روزها در مرحله تدوین است.
ثابت در پایان عنوان کرد: این ۲ فیلم به نوعی به هم وصل هستند. هر ۲ از دل یک اتفاق تلخ شکل گرفته‌اند و در هر ۲، محور اصلی نگاه من، خود آدم‌ها هستند؛ آدم‌هایی که شاید در خبرها فقط یک اسم یا عدد باشند، اما پشت هرکدام یک زندگی و یک خانواده وجود دارد. مستندی که در جنوب ساخته شد، ادامه همان دغدغه پیشین من در فیلم «طعم باروت» است. نقطه شروع هر ۲ اثر یکی است؛ اینکه وقتی یک اتفاق مهم و دردناک در اطراف ما رخ می‌دهد و من نمی‌توانم تنها تماشاگر باشم و بعد از تمام شدن ماجرا سراغ دوربین بروم.
