به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، روایات اسلامی اصل وجود چشمزخم را تأیید کرده و برای در امان ماندن از آثار آن، راهکارهایی را پیشنهاد دادهاند؛ موضوعی که در برخی دیدگاههای علمی نیز به عنوان امری قابل بررسی مطرح شده و درباره وجود برخی نیروها و تأثیرات ناشناخته در چشم انسان سخن گفته شده است.
در کنار قرآن کریم که برخلاف برخی باورها، چشمزخم را در شمار امور خرافی قرار نداده و به نمونهای از آن اشاره کرده است، در روایات اسلامی نیز راهکارهایی برای مقابله با چشمزخم ارائه شده است. یکی از این روشها «رقیه» یا همان دعای مخصوص چشمزخم است.
تأکید روایات بر وجود چشمزخم
در روایتی آمده است که اسماء بنت عمیس از پیامبر(ص) درباره تهیه دعایی برای چشمزخم سؤال کرد و پیامبر(ص) در پاسخ فرمود: مانعی ندارد؛ اگر چیزی میتوانست بر قضا و قدر الهی پیشی بگیرد، چشمزخم بود.
در روایت دیگری، امیرالمؤمنین(ع) نقل میکند که پیامبر(ص) برای امام حسن(ع) و امام حسین(ع) رقیه گرفت و این دعا را قرائت کرد:
«اعیذ کما بکلمات الله التامات وأسمائه الحسنى کلها عامه من شر السامه والهامه ومن شر کل عین لامه ومن شر حاسد إذا حسد»
مفهوم این دعا چنین است: شما را به تمام کلمات و نامهای نیکوی خداوند میسپارم تا از شر مرگ، حیوانات موذی، هر چشم بد و شر حسود، هنگامی که حسادت میکند، در امان باشید.
پس از آن، پیامبر(ص) نگاهی به حاضران کرد و فرمود: «حضرت ابراهیم(ع) نیز به همین شکل برای اسماعیل و اسحاق(ع) تعویذ میکرد.»
امام علی(ع) نیز در سخنی درباره این موضوع میفرماید: «چشمزخم حق است و توسل به دعا برای دفع آن نیز حق است.»(۱)
چشمزخم واقعیت دارد؟
بر اساس این دیدگاه، نمیتوان اصل چشمزخم را بهطور کامل انکار کرد. برخی اجزای غیرمرئی و لطیف ممکن است از چشمهای خاصی جدا شده و بر فرد یا موجود دیگری اثر بگذارد؛ همانگونه که برخی اشیا نیز ویژگیها و آثار خاص خود را دارند.
قرآن کریم نیز در آیه ۵۱ سوره قلم میفرماید:
«وَإِن یَکَادُ الَّذِینَ کَفَرُواْ لِیُزْلِقُونَکَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُواْ الذِّکْرَ وَ یَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ وَمَا هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ لِّلْعَالَمِینَ»
یعنی: نزدیک بود کسانی که کافر شدند، هنگامی که قرآن را شنیدند، تو را با چشمهای خود چشم بزنند و میگفتند او دیوانه است؛ در حالی که آن قرآن چیزی جز مایه بیداری برای جهانیان نیست.(۲)
از این آیه در بحث مربوط به چشمزخم استفاده شده و آن را از جمله شواهد قرآنی درباره اصل این موضوع دانستهاند.
پیامبر(ص) نیز درباره چشمزخم فرموده است: «انّ العین حقّ و انّها تُدخل الجمل والثور التّنور»؛ چشمزخم حقیقت دارد و آنچنان میتواند اثرگذار باشد که شتر و گاو را داخل تنور میکند.(۳)
چشمزخم همیشه از سوی دشمن نیست
یکی از نکات مورد توجه در روایات این است که چشمزخم الزاماً از طرف فردی دشمن یا بدخواه ایجاد نمیشود. گاهی ممکن است انسان در برابر یکی از نزدیکان یا دوستان خود، به دلیل مشاهده یک ویژگی، موفقیت یا کمال، دچار شگفتی و تعجب شود و همین مسئله زمینه چشمزخم را فراهم کند.
از همین رو، در برخی روایات توصیه شده است هنگامی که انسان در دوست خود چیزی میبیند که موجب شگفتی او میشود، خداوند را یاد کند تا از آثار احتمالی چشمزخم جلوگیری شود. در روایتی نیز آمده است که چه بسیار افرادی که بر اثر چشمزخم گرفتار آسیب شده و حتی جان خود را از دست دادهاند.(۴)
ارتباط چشمزخم و حسادت در روایات
در کتاب «عیون اخبار الرضا(ع)» نیز درباره تأثیر حسد روایتی از امام رضا(ع) نقل شده است. در این روایت، امام رضا(ع) از پدر بزرگوارش و ایشان از اجداد خود و حضرت رسول(ص) نقل کردهاند که فرمودند: نزدیک است حسد ـ و در روایت دیگری چشمزخم ـ از قضا و قدر الهی پیشی گیرد.
این روایت نیز از جمله مطالبی است که در منابع روایی درباره شدت تأثیر حسادت و چشمزخم مطرح شده است.
برای رهایی از چشمزخم چه کنیم؟
از امام رضا(ع) درباره چشمزخم پرسیده شد و ایشان ضمن تأیید اصل وجود آن، توصیهای برای دفع آثار چشمزخم بیان کردند.
در روایتی از امام رضا(ع) تعبیر «العین حقٌّ» درباره چشمزخم به کار رفته است؛ یعنی اصل چشمزخم مورد تأیید قرار گرفته است. ایشان در کنار تأیید این موضوع، شیوهای را برای در امان ماندن از آثار آن بیان کردهاند.(۵)
از امام رضا(ع) پرسیدند: آیا چشمزخم واقعیت دارد؟ ایشان پاسخ دادند: «آری، هرگاه تو را چشم زنند، کف دستت را مقابل صورتت قرار ده و سوره حمد، قل هو الله احد و معوذتین را قرائت کن و هر دو کف را به صورتت بکش. خداوند تو را از گزند آن حفظ میکند.»(۶)
توصیه امام رضا(ع) برای استفاده از قرآن در برابر چشمزخم
در روایت دیگری، معمر بن خلاد نقل میکند که همراه امام رضا(ع) در یکی از بازارهای خراسان بود. امام(ع) از او خواست عطر خوشبو تهیه کند. هنگامی که عطر را خرید، امام(ع) با تعجب به آن نگاه کرد و به معمر فرمود: «ای معمر، به درستی که چشمزخم حق است!»
سپس امام(ع) به او دستور داد در رقعهای سوره حمد، «قل هو الله احد»، معوذتین و آیهالکرسی را بنویسد و آن نوشته را داخل کوزه یا شیشهای قرار دهد و در آن را ببندد.
این روایت نیز نشان میدهد که در توصیههای منقول از امام رضا(ع)، پناه بردن به آیات قرآن و ذکرهای دینی، راهکاری برای مقابله با چشمزخم دانسته شده است.
روش نادرست برای دفع چشمزخم از نگاه امام رضا(ع)
در روایت دیگری که کلینی از امام رضا(ع) نقل کرده، شیوهای که برای برطرف کردن چشمزخم توصیه میشده، مورد تأیید امام(ع) قرار نگرفته است. در این روش، فردی که تصور میشد چشم زده است، خود را میشست و سپس فردی که چشم خورده بود با آب آن شستوشو میکرد.
امام رضا(ع) این شیوه را ناشایست دانسته و به جای آن، انجام برخی اعمال دینی از جمله قرائت سوره حمد و معوذتین را سفارش کردهاند.(۷)
بر اساس این روایات، در نگاه اسلامی اصل چشمزخم انکار نشده است، اما برای مقابله با آن، به جای تکیه بر روشهای خرافی و غیرمستند، بر دعا، یاد خدا و قرائت آیات قرآن تأکید شده است.
پانوشتها
۱. رک: نهج البلاغه، کلمات قصار، جمله ۴۰۰
۲. سوره قلم، آیه ۵۱
۳. بحار الانوار، ج۶۳، ص ۱۷
۴. بحارالانوار، ج ۹۵، ص ۱۲۷
۵. طبالائمه علیهمالسلام، ج۱، ص۱۲۱
۶. مکارم الاخلاق، ص ۴۷۴
۷. کلینی، الکافی، ج۶، ص۵۰۳
