این توافق تنها به موضوع کشتیرانی در تنگه هرمز محدود نمیشود. هدف اصلی آن، بازگرداندن آتشبس میان ایران و آمریکا، کاهش تنشهای نظامی و فراهم کردن زمینه برای ازسرگیری مذاکرات درباره برنامه هستهای ایران است؛ مذاکراتی که پس از تشدید درگیریهای نظامی متوقف شده بود و اکنون طرفین تلاش میکنند دوباره آن را احیا کنند.
در همین چارچوب، دونالد ترامپ روز شنبه تصمیم گرفت فعلاً از اجرای تهدید خود برای آغاز یک عملیات گسترده بمباران علیه ایران صرفنظر کند تا فرصت بیشتری برای ادامه تلاشهای دیپلماتیک فراهم شود. با این حال، منابع آگاه تأکید میکنند این تصمیم دائمی نیست و اگر مذاکرات در مدت کوتاهی به نتیجه نرسد، رئیسجمهور آمریکا همچنان آماده است مجوز آغاز حملات گسترده نظامی را صادر کند.
بر اساس توافقی که اکنون درباره آن مذاکره میشود، بخشی از خواستههای ایران نیز مورد پذیرش قرار گرفته است. این توافق اختیارات بیشتری برای تهران در مدیریت تردد دریایی در تنگه هرمز در نظر میگیرد؛ سطحی از کنترل که پیش از آغاز جنگ در اختیار ایران قرار نداشت و اکنون قرار است در قالب یک سازوکار جدید اعمال شود.
جزئیات توافق موقت؛ تقسیم مسیر تردد کشتیها میان ایران و عمان
بر اساس اطلاعاتی که دو منبع منطقهای از روند مذاکرات ارائه کردهاند، توافق در دست بررسی ایجاد یک چارچوب موقت ۶۰ روزه میان ایران و عمان برای مدیریت رفتوآمد کشتیها در تنگه هرمز را پیشبینی میکند. این دوره موقت در صورت توافق طرفین، قابلیت تمدید نیز خواهد داشت و میتواند مبنایی برای رسیدن به یک توافق دائمی باشد.
مطابق این طرح، تمامی کشتیهایی که از خارج وارد تنگه هرمز شده و مقصد آنها خلیج فارس است، از یک مسیر شمالی عبور خواهند کرد؛ مسیری که در محدوده آبهای ایران قرار دارد.
در مقابل، همه شناورهایی که قصد خروج از خلیج فارس و حرکت به سمت دریای عمان و سپس دریای عرب را دارند، از مسیر جنوبی عبور خواهند کرد؛ مسیری که در آبهای عمان قرار گرفته اما مدیریت آن با هماهنگی کامل میان عمان و ایران انجام خواهد شد.
یکی دیگر از بندهای مهم این توافق آن است که در طول دوره ۶۰ روزه اجرای آن، هیچگونه عوارض، تعرفه یا هزینهای از کشتیهای عبوری دریافت نخواهد شد و تردد دریایی بدون پرداخت حق عبور ادامه خواهد یافت.
همچنین ایران و عمان متعهد خواهند شد ظرف ۳۰ روز نخست اجرای توافق، عملیات پاکسازی مینهای دریایی از مسیر میانی تنگه هرمز را آغاز و تکمیل کنند. این مسیر در جریان جنگ با مینهای دریایی آلوده شده و در حال حاضر امکان استفاده ایمن از آن وجود ندارد.
پس از پایان عملیات مینروبی و بازگشت ایمنی کامل به این کریدور دریایی، مسیر میانی بار دیگر برای تردد کشتیها، چه در مسیر ورود به خلیج فارس و چه در مسیر خروج از آن، مورد استفاده قرار خواهد گرفت. با این حال، نحوه استفاده از این مسیر دیگر بر اساس توافق موقت نخواهد بود، بلکه در چارچوب یک توافق دائمی که قرار است در ادامه میان ایران و عمان مذاکره و نهایی شود، تعیین خواهد شد.
توافقی که یکبار در آستانه نهایی شدن بود؛ چرا مذاکرات این بار با احتیاط دنبال میشود؟
با وجود نزدیک شدن طرفها به توافق، تجربه شکست مذاکرات قبلی باعث شده است که واشنگتن، مسقط و دیگر میانجیهای منطقهای این بار با احتیاط بیشتری روند گفتوگوها را دنبال کنند.
به گفته منابع آگاه، حدود سه هفته پیش نیز کاخ سفید، عمان و میانجیهای منطقهای تصور میکردند که بر سر چارچوب یک توافق با ایران به تفاهم رسیدهاند، اما این روند در آخرین لحظات از هم پاشید. پس از آن، ایران بار دیگر حملات به کشتیها را از سر گرفت؛ اقدامی که به سرعت تنشها را تشدید کرد و منطقه را وارد دو هفته درگیری نظامی کرد؛ درگیریهایی که تا آستانه یک جنگ تمامعیار میان ایران و آمریکا پیش رفت.
همین تجربه باعث شده است که مقامهای درگیر در مذاکرات، تا پیش از نهایی شدن همه مراحل توافق، از اعلام قطعی موفقیت گفتوگوها خودداری کنند.
پشت پرده مذاکرات؛ نقش میانجیهای منطقهای
منابع منطقهای مدعی شدهاند که مذاکرات تنها به گفتوگوهای مستقیم میان ایران و عمان محدود نبوده است. در کنار رایزنیهای مسقط با تهران، چند کشور دیگر نیز بهطور فعال در روند میانجیگری مشارکت داشتهاند.
بر اساس این اطلاعات، مقامهای قطر، پاکستان و عربستان سعودی نیز طی روزهای گذشته در تلاش بودهاند با انتقال پیامها و نزدیک کردن مواضع دو طرف، مسیر دستیابی به توافق را هموار کنند. این کشورها در کنار عمان، بخشی از شبکه میانجیگری منطقهای را تشکیل دادهاند که طی هفتههای اخیر برای جلوگیری از گسترش جنگ و بازگرداندن طرفین به مسیر دیپلماسی فعالیت کرده است.
تماسهای فشرده دیپلماتیک میان تهران، واشنگتن و مسقط
به ادعای همین منابع، کاخ سفید نیز بهطور مستقیم در مذاکرات حضور داشته و روند گفتوگوها را از نزدیک هدایت کرده است.
آکسیوس مدعی شد که در روزهای اخیر چندین تماس تلفنی میان استیو ویتکاف، فرستاده ویژه دونالد ترامپ، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، و بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، برگزار شده است. هدف از این تماسها برطرف کردن اختلافات باقیمانده و هماهنگ کردن آخرین جزئیات توافق پیش از اعلام رسمی آن بوده است.
روند تأیید توافق در ایران
دو منبع منطقهای همچنین مدعی شدند عباس عراقچی در جریان مذاکرات آخر هفته گذشته با اصول کلی توافق موافقت کرده بود، اما اجرای آن منوط به طی شدن روند تصمیمگیری در داخل ایران بود.
بر اساس این گزارش، این توافق باید به تأیید رهبر جمهوری اسلامی ایران، مجتبی خامنهای، و همچنین شورای عالی امنیت ملی میرسید تا امکان اجرایی شدن آن فراهم شود.
در نهایت، یک مقام آمریکایی و یک منبع منطقهای اعلام کردهاند که روند بررسی و اخذ موافقت در ساختار تصمیمگیری ایران روز سهشنبه به پایان رسیده و تأییدهای لازم صادر شده است. به گفته این منابع، با پایان این مرحله، مانع اصلی برای اعلام رسمی توافق برطرف شده و در صورت نهایی شدن آخرین هماهنگیها، واشنگتن امیدوار است بتواند توافق را طبق برنامه در روز چهارشنبه اعلام کند.
